Son üç aydır sıkça sorulan soruya verdiğim yanıt, bugün de geçerli: Savaş olasılığını hâlâ çok zayıf görüyorum.

Üç aydır sürdürülen “savaş ha çıktı, ha çıkacak” kışkırtıcılığı, ABD-İngiltere ikilisinin gerilimi tırmandırarak Avrupa’yı stratejilerine eklemleme çabasından başka bir şey değil.

Kışkırtıcılığın gereğini yap(a)mayan ABD!

Savaş olasılığının zayıf olmasını sadece Moskova’dan gelen “Bize bağlıysa, savaş çıkmayacak” açıklamalarına dayandırmıyorum elbette. “Rusya saldıracak” kışkırtıcılığı yapan ABD-İngiltere ikilisinin o kışkırtıcılığın gereğini yap(a)mayan şu hamleleri de çok önemli gösterge:

– ABD Savunma Bakanı Lloyd Austin, Ukrayna’da görev yapan Amerikalı 160 askerin ülkeden ayrılarak Avrupa’nın başka bir yerinde görevlendirilmesine karar verdi.

– İngiltere’nin Silahlı Kuvvetler Bakanı James Heappey, Ukrayna’daki tüm İngiliz askerlerinin çekileceğini açıkladı.

– NATO Genel Sekreter Yardımcısı Mircea Geoană, Rusya-Ukrayna krizinde NATO’nun askeri olarak Ukrayna’ya dahil olmayacağını belirtti.

– Beyaz Saray, Biden yönetiminin Ukrayna’ya asker gönderme niyetinin olmadığını açıkladı.

– Biden, ABD ve Rusya askerlerinin karşı karşıya gelmemesi gerektiğini, çünkü bunun “dünya savaşı” olacağını söyledi.

Ukrayna’nın düşmemesi gereken tuzak

Sürekli “Rusya Ukrayna’yı işgal edecek” kışkırtıcılığı yapan ama Rusya’ya karşı Ukrayna’yı “korumanın” gereğini de yapmayan ABD-İngiltere stratejisinden en çok ders çıkarması gereken Ukrayna’dır.

Kiev yönetiminin, yavaş yavaş bu “savaş kışkırtıcılığı” yüklü tablodan rahatsız olduğu anlaşılıyor. Ukrayna Cumhurbaşkanı Vladimir Zelenskiy’nin geçen günlerde “Savaş çıkacakmış gibi gösterilmesi ekonomimize zarar veriyor. Rusya ile daha önce yaşadığımız gerginlikten fazlasını görmüyoruz” demesi, bugün de “Rusya’nın 16 Şubat’ta Ukrayna’yı işgal edeceğine dair madem yüzde 100 bilgi var, bu ek bilgileri bize de sunun” demesi önemli…

Rusya Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mariya Zaharova’nun o “istihbaratla” ilgili açıklamasını Kiev yönetimi iyi not etmeli: “ABD, 2 aydır her gün Ukrayna’nın, Rusya’nın saldırısına uğramak üzere olduğunu söylüyor. Ukrayna Devlet Başkanı ve bu ülkenin silahlı kuvvetler temsilcileri 2 aydır ellerinde böyle bir bilginin olmadığını söylüyorlar, şimdi de kayıtsız olmayanlardan bilgi paylaşmasını istiyorlar. Bloomberg, Der Spiegel ve adı açıklanmayan Amerikan kaynakları dışında kimsede böyle bilgi yok.”

Çözüm zemini: Minsk II protokolü

Rusya Ukrayna’yı işgal niyetinin olmadığını açıkladı. Ukrayna Rusya’yla savaş istemiyor. Almanya-Fransa eksenindeki Avrupa da savaşa karşı; AB bölünmüş durumda. NATO da bu konuda bölünmüş durumda.

Özetle ABD-İngiltere ikilisinden başka savaş isteyen yok; ABD-İngiltere ikilisinin de AB’siz, NATO’suz savaş isteyebilecek kapasitesi yok!

ABD-İngiltere Ukrayna’yı ateşe atarak, en fazla doğusunu kaptırdıkları ülkenin, karşılığında batısına yerleşmeyi umuyordur ki, bu da hem Ukrayna açısından en kötü sonuçtur hem de “asıl konu” açısından yeni sorundur.

Nedir asıl konu? Hep söyledik: Konu Ukrayna-Rusya sorunu değil, ABD-Rusya sorunudur; ABD’nin NATO’yu Rusya sınırlarına doğru genişleterek bu ülkeyi sıfır hattından kuşatma hedefidir.

Almanya ve Fransa bunu gördüğü için ABD stratejisine fren koymaya çalışıyor; Rusya ve Çin’le, ABD stratejisinden bağımsız ilişki geliştirmeyi sürdürmek istiyor.

Dolayısıyla Avrupa/Avrasya düzleminde kalarak soruna bir çözüm bulabilmek açısından başvurulacak zemin hâlâ Minsk II protokolüdür. ABD’nin o protokolü sulandırmaya çalışması, krizden anlaşma çıkmasını istemediği içindir.

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
14 Şubat 2022

Tobruk’taki Temsilciler Meclisi, Trablus’taki hükümetin eski İçişleri Bakanı Fethi Başağa’yı başbakan seçti. Hafter, Meclis’in Başağa’yı görevlendirmesini memnuniyetle karşıladığını açıkladı.

Peki AKP iktidarının desteklediği Başağa’nın Trablus’tan Tobruk’a saf değiştirmesi ne anlama geliyor? Libya’da yeni bir kriz doğuran bu gelişmeyi çözümleyebilmek için geride kalan şu siyasi hamleleri anımsamamız gerekiyor:

Ankara’dayken darbeye uğramıştı

Milli Savunma Bakanı Hulusi Akar, 27 Aralık 2020’de, Genelkurmay Başkanı Org. Yaşar Güler ve kuvvet komutanlarıyla Trablus’u ziyaret etti. Türk savunma heyeti, Yüksek Devlet Konseyi Başkanı Halit Meşri’nin yanı sıra Ulusal Uzlaşı Hükümeti (UUH) İçişleri Bakanı Fethi Başağa ve Savunma Bakanı Selahaddin Nemruş ile ayrı ayrı görüşmeler yaptı. Ancak heyet, o güne kadar açık destek verdiği UHH Başbakanı Fayez el Sarraj ile görüşmedi! Bu durum, Sarraj-Başağa güç çatışmasında, Ankara’nın tavrı olarak yorumlandı. Şundan:

Türk ve Katar savunma bakanlarının 18 Ağustos 2020’de Trablus’u ziyareti sırasında, Ankara’nın Misrata’da bir deniz üssü açacağı ilan edilmişti. Ancak Sarraj, Fransa ve İtalya’nın baskısıyla üs talebini reddetmişti.

Diğer yandan, o ziyaretten üç gün sonra, Sarraj ve Tobruk Merkezli Temsilciler Meclisi Başkanı Akile Salih, eşzamanlı ateşkes çağrısı yaptı. AKP hükümeti ateşkese soğuktu. UUH İçişleri Bakanı Fethi Başağa Türkiye’ye çağrıldı. Ancak çok ilginç hamleler yaşandı: Başağa, Akar’la görüşürken, Sarraj tarafından 29 Ağustos 2020’de görevden alındı. Başağa, Sarraj ve konsey üyelerinin huzurunda sorgulandıktan bir hafta sonra göreve iade edildi.

Sarraj-Başağa çarpışması

Sarraj ile Başağa arasında kıran kırana Trablus’u kontrol etme mücadelesi yaşandı: Örneğin Başağa, aslında Sarraj’a karşı ittifak yaptığı Merkez Bankası Başkanı Sadık el Kabir’e seyahat yasağı koydu. İlginçti, çünkü öncesinde, 31 Ağustos 2020’de Türkiye ve Libya merkez bankaları arasında bir anlaşma yapılmış, ardından El Kebir Türkiye’ye gelmiş, 6 Eylül 2020’de Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mustafa Varank’la anlaşmalar imzalamıştı. Daha da ilginç olanı, Libya Petrol Kurumu Başkanı Mustafa Sanallah’ın El Kebir’i yolsuzluk yapmakla suçlamasıydı.

Karşılıklı sertleşen hamlelerin ardından, Sarraj, Trablus hükümetinin en önemli silahlı gücü olan “Özel Caydırıcılık Güçleri”ni, Başağa’dan alıp kendine bağladı. Başağa bu yeni tablo karşısında Rusya, Mısır ve Fransa ile temaslar kurmaya başladı.

Seçim anlaşması

Bu arada Trablus ve Tobruk heyetleri, Fas’ın Buznika kentinde 6-10 Eylül 2020 tarihleri arasında bir araya geldiler ve anlaşmaya vardılar. Tobruk merkezli hükümet 14 Eylül 2020’de, Tobruk’taki Temsilciler Meclisi Başkanı Akile Salih’e istifasını sundu. Ardından Sarraj da ekim sonunda istifa edeceğini duyurdu. Ekim sonu geldiğinde kararından vazgeçtiğini açıkladı ama en sonunda istifa etti.

Taraflar, 9 Kasım 2020’de Tunus’ta yeniden müzakerelere başladı ve 13 Kasım 2020’de anlaştı. Buna göre 24 Aralık 2021’de parlamento ve başkanlık seçimleri yapacaktı.

5 Şubat 2021 günü yapılan seçimde, 24 Aralık 2021’e kadar Başkanlık Konseyi Başkanlığı’na Muhammed Menfi, Başbakanlığa Abdulhamid Dibeybe seçildi.

Trablus-Tobruk bölünmüşlüğü sürecek

Ancak Temsilciler Meclisi ve Devlet Yüksek Konseyi’nden oluşan taraflar, seçimlerin hukuki altyapısını belirleyecek yasada uzlaşamadığı için seçimler yapılamadı. Üstelik seçimlerin yapılamaması yeni bir kriz doğurdu. Dibeybe, seçimlere kadar başbakanlığı bırakmayacağını açıklayınca, yeni bir güç mücadelesi başladı.

İşte bu güç mücadelesinin ardından da, bir zamanlar “Ankara’nın adamı” olarak işaret edilen Başağa, aylarca Türkiye desteği altında çarpıştığı Hafter’in oluruyla Tobruk hükümetinin başbakanı oldu!

Fakat çarpışma daha da şiddetlenecek gibi görünüyor. Zira Dibeybe görevi bırakmayacağını açıkladı ve BM Genel Sekreter Sözcüsü Stephane Dujarric de hâlâ Dibeybe’yi tanıdıklarını açıkladı.

Özetle, emperyalizmin böldüğü Libya, daha uzun süre farklı dış destekler altında iç çatışmalar yaşamaya, ne yazık ki devam edecek. Halklara ders ola!

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
12 Şubat 2022

Önümüzdeki on yıllarda yazılacak siyasi tarih metinlerinde, yeni dünyanın kuruluşuna referans gösterilecek tarihlerin en önemlilerinden biri 4 Şubat 2022 olacak. Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ile Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in imzaladığı “ortak bildiri” işte o değerdedir.

O nedenle ilk gün “Çin ve Rusya’dan ‘yeni dünya düzeni’ bildirisi” (5.2.2022) başlığıyla değerlendirdiğimiz o tarihi metni, bugün daha ayrıntılı inceleyeceğiz:

I. Yeni dünya düzeni bildirisi

1. Yeni dönem, yeni güç dağılımı, yeni düzen: İki ülke, uluslararası ilişkilerde yeni bir dönemin başladığını, yeni güç dağılımının oluştuğunu, bu nedenle uluslararası toplumun kalkınma hedefli yeni bir uluslararası düzen talep ettiğini saptıyor.

2. Çok kutupluluk: İki ülke, çok kutupluluğu ilerletmeyi ve uluslararası ilişkilerin demokratikleşmesini desteklemeyi savunuyor.

3. Çok taraflılık: İki ülke, dış politika koordinasyonunu güçlendirme, gerçek çok taraflılığı sürdürme, çok taraflı platformlarda işbirliğini güçlendirme, ortak çıkarları savunma, uluslararası ve bölgesel güç dengesini destekleme ve küresel yönetişimi iyileştirme hedefini ortaya koyuyor.

4. Güçlü BM, G7 yerine G20, DTÖ’de reform: İki ülke, “BM ile gerçek çok kutupluluğu arama ve BM Güvenlik Konseyi’nin merkezi ve koordine edici rolü” hedefiyle, “güçlü BM” mesajı veriyor; uluslararası ekonomik işbirliği konularını ve krizle mücadele tedbirlerini tartışmak için önemli bir forum olarak G20 formatını destekliyor; DTÖ reformunda aktif rol aldıklarını belirtiyor.

II. Büyük Avrasya Ortaklığı

5. Rusya-Çin ittifakı: İki ülke, aralarındaki ilişkilerin, Soğuk Savaş döneminin askeri-politik ittifaklarından daha üstün olduğunu ilan ediyor.

6. Çin-Rusya-Hindistan ortaklığı: İki ülke, “Rusya-Hindistan-Çin” formatı dahilinde işbirliğini geliştirmeyi hedefliyor.

7. Kuşak ve Yol – Büyük Avrasya Ortaklığı: İki ülke, Kuşak ve Yol İnisiyatifi’ne paralel ve eşgüdümlü olarak Büyük Avrasya Ortaklığını inşa etmeye odaklandıklarını belirtiyor.

III. ABD saldırganlığı

8. NATO’nun genişlemesine itiraz: İki ülke, NATO’nun daha da genişlemesine karşı çıkıyor ve NATO’yu Soğuk Savaş yaklaşımlarından vazgeçmeye, diğer ülkelerin egemenliğine, güvenliğine ve çıkarlarına, uygarlık, kültürel ve tarihi geçmişlerinin çeşitliliğine saygı duymaya çağırıyor.

9. ABD’nin füze planına itiraz: İki ülke, ABD’nin füze anlaşmalarından çekilmesini, bu ülkenin saldırgan amaçlarının göstergesi olarak saptıyor. İki ülke, ABD’yi Rus girişimine olumlu yanıt vermeye ve yeni füze yerleştirme planından vazgeçmeye çağırıyor.

10. Asya-Pasifik barışı: İki ülke, ABD’nin “Hint-Pasifik stratejisi”nin bölgeyi olumsuz etkilediğini belirtiyor ve ABD’nin Asya-Pasifik bölgesini hedef alan AUKUS tipi yeni ittifak çabalarına karşı çıkıyor.

IV. ABD saldırganlığına karşı işbirliği

11. Bölünmez güvenlik anlayışı: İki ülkeye göre, uluslararası toplum, evrensel, kapsamlı, bölünmez ve kalıcı güvenliği sağlamak için küresel yönetişime aktif olarak dahil olmalıdır.

12. Turuncu darbelere karşı işbirliği: İki ülke ABD’nin renkli devrim girişimlerine karşı çıktığını belirterek, bu alanda işbirliği yapacaklarını ilan ediyor.

13. Terörle mücadelede çifte standarda itiraz ve işbirliği: İki ülke, terörle mücadele konularının siyasallaştırılmasına ve çifte standart politikasının araçları olarak kullanılmasına; terörist ve aşırılık yanlısı grupların yanı sıra terör örgütlerinin kullanımı yoluyla jeopolitik amaçlarla diğer devletlerin içişlerine müdahale edilmesine karşı çıkıyor. Ayrıca iki ülke terörle mücadelede ortaklıklarını geliştireceklerini belirtiyor.

14. Yaptırımlara karşı mücadele: İki ülke, ABD’nin yaptırımlarına karşı çıktıklarını kaydederek, ekonomik eşitsizliğe karşı ortak mücadele edeceklerini vurguluyor.

15. Demokrasi ve insan hakları sopasına itiraz: İki ülkeye göre, devletinin demokratik olup olmadığına karar vermek sadece ülke halkına bağlıdır. İki ülke, demokrasi ve insan hakları savunuculuğunun diğer ülkeler üzerinde baskı oluşturmak için kullanılamayacağını belirtiyor.

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
10 Şubat 2022

“AİHM ne demiş, bizi ilgilendirmiyor” diyen Erdoğan, aldığı 10 ay hapis cezası için, daha sonra o cezanın adli sicil kaydından silinmesi konusunda, ardından Yüksek Seçim Kurulu’nun (YSK) “milletvekili olamaz” kararına itirazında AİHM’e başvurmuştu. Ancak gerek kalmamıştı.

2003… CHP Genel Başkanı Deniz Baykal, Erdoğan’ın imdadına yetişti! “Demokrasi” güzellemeleri içinde Anayasa’da değişikliğe gidildi ve Erdoğan’a milletvekili olma yolu açıldı. Özetle, Erdoğan’ı başbakan yapan, Baykal’dı. Demokrasinin geldiği yer ise ortada!

2007… AKP’nin cumhurbaşkanı adayı Abdullah Gül’dü. Ancak TBMM’de 367 bulunamadığı için seçilemiyordu. Öyle ki Gül artık umut görmüyor ve cumhurbaşkanı olma sevdasından vazgeçiyordu.

MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli, Gül’ün imdadına yetişti. MHP milletvekilleri TBMM’de 367’yi sağladı ve Gül cumhurbaşkanı seçildi. Özetle, Abdullah Gül’ü cumhurbaşkanı yapan, Bahçeli’ydi.

Kılıçdaroğlu-Bahçeli ikilisinin rolü

2014… Kılıçdaroğlu ve Bahçeli cumhurbaşkanlığı seçiminde ittifak yaptı ve Erdoğan’ın karşısına Ekmeleddin İhsanoğlu’nu çıkardı. Erdoğan kadar dinci bir adayla Erdoğan’ı yeneceklerini sandılar.

Ne dediğimizi anlatabilmek için öncesini anımsayalım: Türban konusu 2006’da hukuken kapanmış ve Erdoğan konuyu rafa kaldırmışken, imdadına CHP’nin “özgürlükçü” yeni genel başkanı Kemal Kılıçdaroğlu yetişti. 22 Ağustos 20010’da “Türbanı biz çözeriz” dedi, 22 Eylül 2010’da “laiklik tehlikede değil” dedi, 24 Ocak 2011’de “siyaset yapmayan tarikatlara ve cemaatlere saygılıyım” dedi.

Sonuç? Türban, bırakın üniversiteleri, ilkokullara kadar girdi, “Türbana özgürlük” sloganı atanlar bugün “etek boylarına” karışıyor. Yasal olmadığı halde tarikat ve cemaatler yaygınlaştı. Şimdi Türkiye, çocuklarını tarikatlardan kurtarma sorununu tartışıyor.

Kılıçdaroğlu’nun bu hamlesinin gerekçesi şuydu: Erdoğan’ın elindeki kozu almak! Oysa alındığı sanılan koz hayata geçiyordu. İşte Ekmeleddin İhsanoğlu’nun adaylığı da aynı mantığın sonucuydu. Tabi aslı varken kopyası işe yaramadı, Erdoğan cumhurbaşkanı seçildi. Özetle, Erdoğan’ı cumhurbaşkanı yapan Kılıçdaroğlu-Bahçeli ikilisiydi.

Bahçeli başkanlık yolu açtı

1 yıl sonra… 7 Haziran 2015 seçimlerinde AKP hükümet kuracak çoğunluğu sağlayamadı. Başbakan Davutoğlu koalisyon arıyor, Cumhurbaşkanı Erdoğan seçim tekrarı istiyordu. Erdoğan’ın imdadına yine Bahçeli yetişti; önce hükümet kuramayan AKP’ye TBMM başkanlığı kazandırdı, ardından koalisyon seçeneklerini baltalayarak erken seçimle AKP’nin hükümet kurabilme sayısına ulaşmasını sağladı.

1 yıl sonra… Bahçeli 11 Ekim 2016’da “madem Erdoğan anayasaya uymuyor, fiili durum yaratıyor, o zaman anayasayı Erdoğan’a uydularım” diyerek Erdoğan’a başkanlık yolu açtı.

Daha iki yıl önce miting meydanlarında birbirlerine en ağır hakaretleri savuran Erdoğan ve Bahçeli, Cumhur İttifakı’nı kurdu. Ardından yargıya baskıyı, “Anayasa Mahkemesi kapatılmalı” seviyesine çıkardılar.

Kılıçdaroğlu’nun son desteği

2018… CHP’nin cumhurbaşkanı adayı Muharrem İnce’ydi. AKP’nin elindeki olanakları kullanarak emrivaki yaptığı şartlarda CHP’nin sandıkları, tutanakları iyi denetlemesi hatta sonuç açıklama işine de el atması gerekiyordu. Beceremedi. Bugün o süreçle ilgili İnce Kılıçdaroğlu’nu, Kılıçdaroğlu İnce’yi suçluyor ancak iki tarafın da hatalı olduğu görülüyor. Sonuçta CHP sandık tutanaklarının önemli bir kısmını alamadı, CHP’nin sonuç açıklama sistemi çuvalladı, İnce “adam kazandı” mesajı atarak ortadan kayboldu. Oysa 1 yıl önceki referandumda Erdoğan’ın “atı alan Üsküdar’ı geçti” demesinden bile CHP’nin çok ders çıkarması gerekiyordu.

Ve bugün… CHP Genel Başkanı Kılıçdaroğlu, “Erdoğan’ın 3. dönem adaylığına itirazımız yok” diyor! Oysa Anayasa’nın 101. maddesi açık: “Bir kimse en fazla iki defa cumhurbaşkanı seçilebilir.”

Ana muhalefet partisi liderinin anayasayı takmayanlar kervanına katılması, YSK’nin Erdoğan’ın adaylığını kabul etmeme olasılığını iyice azaltmış oldu. Dahası kamuoyunun bu yönde yapacağı baskıyı da şimdiden frenlemiş oldu.

Kısacası, Erdoğan şanslı!

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
7 Şubat 2022

Pekin Kış Olimpiyatları’nın açılışı nedeniyle bir araya gelen Çin Devlet Başkanı Şi Jinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, tarihi bir “ortak bildiri”ye imza attı.

Ortak bildirinin başlığı şöyle: “Yeni Bir Döneme Giren Uluslararası İlişkiler ve Sürdürülebilir Küresel Kalkınma Hakkında Rusya Federasyonu’nun ve Çin Halk Cumhuriyeti’nin Ortak Bildirisi.” Bu isim hem saptama ve hem de hedefe işaret ediyor. İnceleyelim:

Uluslararası ilişkilerde yeni dönem

Bildirinin adındaki “Yeni Bir Döneme Giren Uluslararası İlişkiler” bölümü, uluslararası ilişkilerde artık yeni bir döneme girildiğini net bir şekilde ortaya koyuyor. Bu yeni dönem, önceki “iki kutuplu” ve dünkü kısa süreli “tek kutuplu” dünya düzeninden farklı: “Çok kutuplu/merkezli dünya düzeni.”

Amerikan Hegemonyasının Sonu isimli kitabımda bu düzeni “beş merkezli” yeni düzen diyerek incelemiştim. ABD, Çin, AB, Rusya ve Hindistan’ın oluşturduğu beş merkezin, 21. yüzyılın ikinci çeyreğinde gerek rekabetleriyle gerekse aralarında inşa edebileceği ittifak modelleriyle “dünya düzenini” şekillendireceğini belirtmiştim.

Bu beş merkez içerisinde ittifaklar düzleminde tablo şu: ABD’nin Soğuk Savaş’tan kalma Avrupa’yla olan transatlantik ilişkisi sürüyor ama o döneme göre daha gevşek bir modelle yürüyor. Avrupa’nın üç büyüğünden İngiltere AB’den ayrılarak ABD’yle ittifakını sürdürürken, Almanya ve Fransa ABD’den “stratejik özerklik” ilan etmeye çalışıyor.

Asıl dikkat çeken model ise Çin-Rusya ittifakı. Nitekim ortak bildiride bu modelin gelişmişliğine dikkat çekiliyor: “Rusya ile Çin devletleri arasındaki yeni tür ilişkilerin, Soğuk Savaş döneminin askeri-politik ittifaklarından daha üstün olduğunu teyit ediyor.”

Sürdürülebilir küresel kalkınma hedefi

Çin ve Rusya’nın ortak bildirisinin ismindeki “sürdürülebilir küresel kalkınma” ise sadece bu iki ülkeyle değil, dünyayla ilgili bir hedef… Ve esas olarak da Avrupa’ya mesaj niteliği taşıyor.

Pekin ve Moskova, Brüksel başta dünya başkentlerine, “birlikte kalkınabiliriz” mesajı veriyor. Sürdürülebilir kalkınmanın önündeki engeller de ortak bildiride şu saptamalarla ortaya konuyor: 1. ABD’nin silah kontrolü anlaşmalarını feshetmesi, uluslararası ve bölgesel güvenlik ile istikrarı tehdit ediyor. 2. ABD’nin küresel füze savunma sistemini geliştirmesi ve çeşitli bölgelere konuşlandırma planı yapması, dünyayı tehdit ediyor.

Rusya’nın güvenliği, Avrupa’nın güvenliğidir

Bu iki madde, aslında son Ukrayna krizinin karakterine de işaret ediyor: Ukrayna krizi, ABD’nin, dünyada gelişmekte olan yeni dengeleri hiçe sayarak, tek hegemon olduğu dönemdeki alışkanlıklarını aynen sürdürme çabasının yol açtığı gerilimdir.

Nitekim ortak bildiride Çin, bu krizle ilgili Rusya’ya tam destek verdiğini belirtiyor. Ve daha önemlisi, Pekin yönetimi, “Çin tarafı, Avrupa’da uzun vadeli yasal olarak bağlayıcı güvenlik garantilerinin oluşturulması konusunda Rusya tarafından sunulan teklifleri anlayışla ele alıyor ve destekliyor” derken, Rusya’nın güvenlik garantisi istemesinin, Avrupa’nın da güvenliği anlamana geldiğine işaret ediyor.

Pekin ve Moskova ortak yaklaşımının, askeri olarak şu iki sütun üzerinde inşa edildiğini belirtebiliriz: 1. Bir ülkenin güvenliği, başka bir ülkenin güvenliğine zarar vererek sağlanmaz. 2. Barış ve istikrar, askeri oluşumları (NATO) güçlendirerek sağlanmaz.

BM’yi güçlendirme vurgusu

Putin ve Şi’nin imzaladığı ortak bildiri, “uluslararası ilişkilerde yeni bir döneme girildiği” şartlarda, “yeni dünya düzeni”ni mevcudu yıkarak değil, tersine mevcudun kazanımlarını savunarak ve geliştirerek inşa etmeyi öngörüyor. Bildiri bunu “BM’nin uluslararası ilişkilerde merkezi koordinasyon rolü oynadığı uluslararası sistemi kararlılıkla sürdürme” vurgusuyla belirtiyor.

Nitekim önceki gün Putin’in Xinhua için kaleme aldığı makalede de bu durum şöyle ifade edilmişti: “Rusya ve Çin, BM tüzüğüne dayalı uluslararası hukuk sistemindeki erozyonu önlemeye çalışıyor.”

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
5 Şubat 2022

Ukrayna krizini incelediğimiz hemen her makalede dikkat çekmeye çalıştığımız konu hep şuydu: ABD’nin Rusya karşıtı cephe inşası, Avrupa’yı Doğu ve Batı Avrupa olarak bölüyor.

Çünkü Almanya-Paris ekseni, Rusya düşmanlığı yapmayacaklarını göstermenin dışında, ABD’nin krizi tırmandırma çabasını da ellerinden geldiğince frenlediler. Almanya ve Fransa ikilisi, Rusya ve Çin’le ilişkilerini, ABD stratejisine eklemlenmeden ayrı bir çizgi izleyerek geliştirmek istiyor. Nitekim işaret ettiğimiz bu bölünme durumu hayata da geçiyor.

Küçük İttifak: İngiltere-Polonya-Ukrayna

Ukrayna Dışişleri Bakanı Dmitro Kuleba, Ukrayna, Polonya ve İngiltere’den oluşan üçlü bir ittifak kurulması çalışmasının başladığını duyurdu.

Kuleba’nın duyuruda belirttiği gerekçe Ukrayna konusunda hem ABD’nin sözünde duramadığına hem de Avrupa’dan destek alamadıklarına işaret ediyor: “Gelecekte AB ve NATO üyesi oluncaya kadar bekleyemeyiz. Bunlara bugün ihtiyacımız var. Bu nedenle dost ve yakın görüşlü ülkeleri küçük ittifaklar halinde birleştirerek güçleniyoruz.”

Peki bu “küçük ittifak”ın hedefi ne? Ukrayna Cumhurbaşkanı Volodimir Zelenskiy açıklıyor: “İngiltere Başbakanı Boris Johnson ile Rusya’yı kontrolde tutmanın yollarını konuştuk.”

Peki İngiltere ve Polonya’nın Ukrayna’ya yükümlülükleri ne olacak? Ukrayna Savunma Bakanı Reznikov “Polonyalı dostlarımızdan ilginç ‘hediyeler’ bekliyoruz” dedi. Ukrayna’yı ziyaret eden Polonya Başbakanı Mateusz Morawiecki o hediyeleri verdi: “Füze, topçu mühimmatı, uçaksavar füzesi, hafif havan topları, insansız hava araçları ve çeşitli savunma silahı yardımında bulunacağız.”

Yani İngiltere ve Polonya, tam da ABD’nin istediği gibi Ukrayna’ya silah yığacak. Rusya’ya karşı cephe yapmaya çalıştıkları Ukrayna’yı, sonuçları itibariyle ateşe atıyorlar!

Putin: Ukrayna ABD için araç

ABD’nin Ukrayna’yı ateşe attığını en iyi Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin görüyor: “ABD için Ukrayna’nın güvenliği ikinci planda ve ABD bu konuda endişelenmekten çok asıl görevi Rusya’nın gelişmesini engellemeye odaklı. Mesele de bu zaten. Ukrayna, bu hedefe ulaşmak için sadece bir araçtır. Bu farklı şekillerde yapılabilir. Bizi bir tür silahlı çatışmaya çekerek. Ve Avrupa’daki müttefiklerimizi, bugün ABD’de konuşulan çok sert yaptırımları bize dayatmaya zorlayarak.”

Rusya işte bu nedenle 3 temel konuda güvenlik garantisi istiyor: 1. NATO’nun Rusya sınırlarına doğru genişlememesi. 2. Rusya sınırları yakınlarına saldırı silahı sistemlerinin yerleştirilmemesi. 3. NATO’nun askeri altyapısının 1997’deki durumuna geri döndürülmesi.

Lavrov’un ‘bölünmez güvenlik’ mektubu

ABD ve NATO’nun Rusya’nın güvenlik anlaşması önerisine mektupla verdiği yanıtların, bu üç talebi karşılamadığı anlaşılıyor. Bunun üzerine Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, muhataplarına yeni bir mektup yazdı. ABD’nin 26 Ocak tarihli mektubuna yanıt olmayan bu mektup, “güvenliğin bölünmezliği” konusunda temel ilkeleri ortaya koyuyor.

“Güvenlik tümümüz için ya vardır ya da yoktur” diyen Lavrov, Batı’nın Avrupa Güvenlik Şartı ve Astana Deklarasyonu’ndan özenle kaçtığına işaret etti. ABD Dışişleri Bakanı Antony Bilinken ile görüşen Lavrov, “Bölünmez güvenlik” konusunun, “Avrupa-Atlantik coğrafyasının mutabık kaldığı temel uluslararası hukuk ilkesi” olduğunu anımsatarak, Blinken’in “bunu sadece görmezden gelmekle kalmadığını, tamamen unutturmaya çalıştığını” belirtti.

Ukrayna’nın çıkarı

Sonuç olarak mektup trafiği ve müzakereler bir süre daha devam edecek. Ancak ABD ve İngiltere’nin ateşe attığı Ukrayna’nın olanlardan çıkarması gereken çok ders var.

ABD Başkanı Joe Biden’ın mesajları ortada: Hem Ukrayna’nın kısa vadede NATO’ya üye olamayacağını belirtiyor, hem de asker gönderemeyeceğini söylüyor. Açık ki ABD Ukrayna’yı Rusya’ya karşı kullanıyor. Krizin faturasını da Ukraynalılar çekiyor. Gelişmiş bir tarım ve sanayi ülkesi olan Ukrayna’nın ABD’ye araç olmak yerine, Çin’e uzanan bir derinlikte Avrasya ticaretini gözeten bir çizgiyi tercih etmesi, Ukraynalıların da bölgenin de çıkarına olacaktır.

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
3 Şubat 2022

Washington’un “Rusya Ukrayna’yı işgal edecek” senaryosu, Moskova’nın defalarca yalanlamasına ve Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov’un son olarak “Ukrayna ile savaş istemiyoruz, bu bize bağlı ise savaş olmayacak” (28.1.2022) demesine rağmen sürüyor.

En başından beri söylediğimiz gibi, ABD emperyalizmi “Rusya işgal edecek” senaryosunu, kendi işgalini örtmenin kampanyası olarak kullanıyor. ABD “Rusya işgal edecek” korkusu üzerinden NATO aracılığıyla Doğu Avrupa’nın tamamına yerleşme peşinde.

Nitekim ABD Savunma Bakanlığı Sözcüsü John Kirby, “NATO Mukabele Gücü’nün aktif hale getirilmesi durumunda destek sağlamak üzere 8 bin 500 askeri teyakkuza geçirdiklerini” açıkladı (24.1.2022). Son olarak ABD Başkanı Joe Biden “ABD askerlerini yakın zamanda Doğu Avrupa’daki NATO ülkelerine göndereceğim” dedi.

Putin yönetiminin ABD/NATO’ya temel itirazı da “Rusya sınırlarına daha fazla yanaşmaması” zaten.

Kiev yönetiminin çark etmesinin anlamı

ABD’nin kampanyası en çok Ukrayna’ya zarar veriyor. “Savaş çıktı, çıkacak” iklimi altındaki bir ülkede günlük işler bile aksar. Nitekim Kiev yönetimi bu gerçekle yüzleşmeye başlamış görünüyor. Önce Ukrayna Savunma Bakanı Oleksiy Reznikov şu mesajı verdi: “Askeri anlamda, Rusya sınırında geçen yılın ilkbahar dönemine kıyasla önemli ölçüde farklı hiçbir askeri olay veya eylem yok” (28.1.2022). Ardından Ukrayna Cumhurbaşkanı Vladimir Zelenskiy konuştu: “Savaş çıkacakmış gibi gösterilmesi ekonomimize zarar veriyor. Rusya ile daha önce yaşadığımız gerginlikten fazlasını görmüyoruz” (28.1.2022).

Ancak Kiev yönetiminin bu “çarkı”nın sadece “savaş çıkacak” ikliminin doğurduğu olumsuzluklar nedeniyle olmadığı anlaşılıyor. Kiev yönetimi, Rusya’nın kararlı duruşu karşısında, ABD-NATO’nun daha ileriye gidemeyeceğini, hatta Rusya’yla anlaşmak zorunda kalabileceğini düşünüyor.

Almanya’nın ABD stratejisine freni

ABD’nin daha ileri gidememesinin en önemli nedeni Rusya’nın kararlılığı ise bir diğer nedeni de Almanya’nın (ve Fransa’nın) frenidir.

ABD’nin ana stratejisi Çin-Rusya ittifakına karşı ABD-AB-Hindistan bloğu oluşturabilmek. Batıda AB ile Rusya’nın cepheleştiği şartlarda da, doğuda Hindistan takviyesi ile Çin’i hedef almak. Biden yönetiminin “transatlantik ilişkileri restore etmek” diye önüne koyduğu politika, işte bu strateji için. NATO da restorasyonun aracı olarak kullanılmaya çalışılıyor. Ancak Almanya, Rusya ve Çin’le iyi ilişkilerini sürdürmek istiyor. Ayrıca Almanya ve Fransa, “yeni bir dünya kurulurken”, ABD’den “stratejik özerklik” ilan etmeye çalışıyor.

Dolayısıyla ABD açısından Ukrayna krizi, aynı zamanda Almanya sorunudur; Almanya ile Rusya arasındaki “Kuzey Akım 2” boru hattıdır, enerji savaşıdır, dolar-avro çelişmesidir, Alman-Fransız sermayesi ile Amerikan-İngiliz sermayesi arasındaki çekişmedir, Avrupa’yı denetimde tutmayı sürdürebilme mücadelesidir.

Almanya’yı bölme tehdidi

Almanya Başbakanı Olaf Scholz’un “Ukrayna’ya öldürücü silah ihracatını desteklemiyoruz” (21.1.2022) demesi ve Fransa ile birlikte NATO içinde Ukrayna konusunda farklı bir çizgi izlemesi, Kiev yönetimini hayal kırıklığına uğrattı. Öyle ki bu tablo karşısında Ukrayna Savunma Bakanı Oleksey Reznikov şu tehdidi bile savurdu: “Almanya, Rus saldırganlığı konusundaki tutumunu değiştirmezse, yeniden eski Doğu Almanya Cumhuriyeti’nin kurulması durumuyla karşılaşabilir” (Deniz Berktay, Cumhuriyet, 29.1.2022).

Kuşkusuz bunu Kiev’in değil, Washington’un tehdidi olarak okumalıyız. Nitekim ABD nüfuzu altındaki başka Doğu Avrupa ülkelerinden de Almanya’ya suçlamalar geliyor. Örneğin Letonya Savunma Bakanı Artis Pabriks, Çin ve Rusya’yla ilişkileri nedeniyle Almanya’yı “ahlaksız ve ikiyüzlü” diye suçladı. Pabriks, Almanya’nın Çin ve Rusya’yla ilişkilerinin “Doğu ve Batı Avrupa arasında anlaşmazlıklara yol açtığını” savundu (28.1.2022).

Sonuçları itibariyle, “Transatlantik ilişkileri restore etme” hedefiyle yola çıkan Biden yönetimi, “Rusya karşıtı Ukrayna cephesi inşa etme” politikasıyla ilişkileri restore edemediği gibi Avrupa’yı da Batı ve Doğu Avrupa diye bölmüş oldu.

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
31 Ocak 2022

Ukrayna NATO üyesi değil. Dolayısıyla Ukrayna’ya bir saldırı durumunda NATO üyelerinin 5. madde gereği ABD’nin safında savaşma sorumluluğu yok.

Dolayısıyla Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Ukrayna kriziyle ilgili “Türkiye, NATO müttefiki olmanın yükümlülüklerini bugüne kadar olduğu gibi bundan sonra da yerine getirmeye devam edecektir” (26.1.2022) demesi, ABD’ye “açık vaat” anlamına gelmektedir. Ve bu “açık vaat”, iktidarın başından beri krizdeki sorunlu konumlanmasını yansıtmaktadır.

Nitekim Erdoğan başkanlığında toplanan Milli Güvenlik Kurulu’nun (MGK) mesajı da o yanlış konumlanmaya işaret etmektedir. “Rusya Federasyonu ve Ukrayna arasında artan gerginliğin ele alındığı” belirtilen MGK bildirisinde “taraflara sağduyu içinde tansiyonun düşürülmesi çağrısında bulunulduğu” belirtilmektedir (27.1.2022). Oysa bu krizde taraflar Ukrayna ve Rusya değildir; ABD ve Rusya’dır.

Karadeniz cephesi

ABD’nin Rusya’ya karşı Ukrayna cephesi inşa etme çabasını durduracak politika Rusya ve Ukrayna’ya tansiyon düşürme çağrısı yapmak değil; ABD’nin bu stratejisinde NATO’yu araç olarak kullanmaya çalışmasına doğrudan itiraz etmektir. Ankara’nın, Berlin ve Paris’in Washington’u frenleme çabalarını aşar nitelikte tutum alması kritik önemdedir. (Bu bağlamda Hırvatistan Cumhurbaşkanı Zoran Milanovic’in “Ukrayna ile Rusya arasında çatışma çıkarsa NATO’daki askerlerimizi geri çekeceğiz” (25.1.2022) çıkışı çok önemli.)

Çünkü krizin sıcak savaşa dönüşmesinden en olumsuz etkilenecek ülkelerin başında Türkiye gelmektedir. Karadeniz, savaşın en önemli cephelerinden biri olacaktır. Kaldı ki ABD’nin Ukrayna krizi üzerinden yürüttüğü projesinde hedeflerden biri de Karadeniz’in statüsünü değiştirmektir.

Washington, Karadeniz’i “Karadeniz’e kıyısı olan ülkelerin konusu” olmaktan çıkarıp, NATO gölüne dönüştürmek ve Karadeniz’de NATO donanma varlığını sürekli hale getirmek istemektedir. Bu da haliyle Boğazlarımızın statüsünü hedef almaktadır.

‘Gemi geçişlerine yeni kurallar’

Nitekim ABD basınında Biden yönetiminin, Karadeniz’de savaş gemilerinin geçiş ve hareketi için yeni kurallar getirmek istediği öne sürüldü (WSJ, 26.1.2022).

Rus uzman E. Albay Oleg Faliçev, Sputnik’e yaptığı açıklamada bunun mümkün olamayacağını belirtti: “ABD, savaş gemilerinin Karadeniz’e geçiş ve kontrol kurallarını kendi çıkarlarına göre değiştirmek istiyor. Ama bunu yapmak o kadar da kolay değil. Çünkü öncelikle Rusya, Türkiye ve diğer Karadeniz ülkeleri Montrö Anlaşması’na değer veriyor. İkincisi, anlaşma uluslararası öneme sahip. Feshedilmesi için konunun, BM veya BM Güvenlik Konseyi’nde gündeme getirilmesi gerekiyor. Elbette Rusya, Türkiye ve bu anlaşmanın hazırlanmasında yer alan birçok diğer ülke buna karşı çıkacak” (Sputnik, 27.1.2022).

ABD’nin Karadeniz planı sürpriz değil. Moskova uzun süredir Karadeniz, Montrö ve bu bağlamda Kanal İstanbul tartışmalarını dikkatle izliyor.

Nitekim, ABD ve NATO’nun Rusya’nın güvenlik tekliflerine yazılı yanıt verdiği gün, Rusya’nın Ankara Büyükelçisi Aleksey Yerhov, “Karadeniz’de barışı korumada Türkiye’ye kritik rol düşüyor” mesajı verdi (İsmet Özçelik, Aydınlık, 27.1.2022).

Ankara ne yapmalı?

Konu ve ABD’nin Karadeniz planı, sadece Ruslar için değil, Türkiye’nin Karadeniz çıkarlarını savunan emekli amiralleri için de sürpriz değildi. Nitekim 104 amiral bu riskleri görerek 4 Nisan 2021’de bir bildiriyle kamuoyunu bilgilendirmişti. (Ancak iktidar amiralleri hedef almış, amiraller hızla gözaltına alınmış ve dava açılmıştı.)

Çünkü Erdoğan’ın kimi açıklamaları, ABD’nin planına yarayacak nitelikteydi. Erdoğan, 19 Aralık 2019’da “Montrö’de bize tanınan bir hak yok” diyerek konuyu tartışmaya açmış, 5 Ocak 2020’de “Savaş gemileri gerekirse Kanal İstanbul’dan geçer” diyerek Montrö’nün zeminini torpillemiş, amirallere yanıt verdiği 5 Nisan 2021’de de “Daha iyisi için imkân bulana kadar Montrö’ye bağlılığımızı sürdürüyoruz” diyerek, değişiklik olasılığına yeşil ışık yakmıştı!

Tablo ortada. Ukrayna krizi Karadeniz üzerinden Türkiye’ye olumsuz etkiler doğuruyor. Ankara bu nedenle “tarafları sağduyuya davet etme” politikası yerine, ABD’nin Ukrayna üzerinden Rusya saldırganlığına destek vermeyeceğini açıkça ilan etmelidir.

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
29 Ocak 2022