Diyanet İşleri Başkanı Ali Erbaş’ın şu bir haftalık icraatı, bunun AKP iktidarının “laikliği biraz daha aşındırma” operasyonu olduğunu ortaya koymaktadır:

– Savunma Bakanlığı, Genelkurmay Başkanlığı ve Kuvvet Komutanlıklarının yeni yerleşkesinin temel atma töreninde Erdoğan ile dua.

– Cumhurbaşkanlığı Sarayı’ndaki 30 Ağustos törenlerinde protokolde 52. sıradan 12. Sıraya çıkarak, Genelkurmay Başkanının önüne geçirilmesi.

– Jandarma ve Sahil Güvenlik Akademi Merkezi’nin açılışında ve ardından da akademi öğrencilerinin mezuniyet töreninde Erdoğan ile dua.

– “Sosyal medya yasasının çıkması zorunluluktur” açıklaması.

– “İnanç insan ile Allah arasında olsun, ticarete, siyasete, yargıya yansımasın diye ortalığı ayağa kaldırıyorlar” demesi.

AKP’nin ‘laikliği tırpanlama’ operasyonu

Bunların tamamı laikliğe ve anayasaya aykırı faaliyetlerdir.

Ancak Diyanet İşleri Başkanı’nın anayasaya aykırı bu eylemlerinin asıl sahibi Cumhurbaşkanıdır ve 20 yıldır olduğu gibi adım adım “laikliği tırpanlama” operasyonu kapsamında sergilenmektedir.

20 yıldır AKP iktidarı siyasal iklime göre bazen “iki ileri bir geri” yaparak, bazen hiç geri adım atmadan “bir ileri” adım atarak laikliği aşındırıyor. Ayasofya’nın açılışıyla da bu süreci hızlandırma kararı aldıkları görülüyor.

Nasılsa karşılarında bu sürece olması gerektiği ölçüde itiraz edecek bir muhalefet yok! Ne yazık ki laikliği savunması gereken siyasal partilerin bazıları “Diyanet İşleri Başkanı her vatandaş gibi bir yasa çıkması konusunda görüş bildirebilir” diyerek, bazıları da “aman bize dinsiz derler” endişesiyle laikliğin budanmasını izlemektedir.

Oysa siyasal partiler bu aymazlıktayken, tersine halk nezdinde laikliğin ne kadar önemli olduğu, her yıl, her ay, her gün biraz daha iyi anlaşılmaktadır. Zira halk, Suriye’yi, Afganistan’ı, Libya’yı görüyor ve laikliğin nasıl da birleştirici olduğunu deneyimliyor…

Laiklik karşıtlarıyla ‘yarım mücadele’ olmaz

20 yılın ardından ortaya çıkan “laikliği savunma” ya da “laiklik karşıtlarıyla mücadele” sorununu iki düzlemde özetleyelim:

Devlet düzleminde: Laiklik öylesine hayati bir konudur ki, bu konuda yarım mücadele olmaz. Ya tam mücadele olur, ya da yenilgi… İşte Anayasa Mahkemesi’nin AKP’yi “laiklik karşıtı odak” olarak saptaması ama gereğini yapamaması o yarım mücadeleye tipik örnektir. AKP’yi kapatamayan Anayasa Mahkemesi, artık AKP-MHP ikilisinin “Anayasa Mahkemesi kapatılsın” tehdidi altındadır.

Siyasal partiler düzleminde: Laiklik, ya cesaretle ve kararlılıkla savunulur ya da laiklik karşıtlarına teslim olunur; arası yoktur. Arası, laikliğin adım adım aşındırılmasını izlemektir. “Bize dinsiz derler” diyerek, “türban sorununu ben çözerim” diyerek, “laikliğin tehlikede olduğunu düşünmüyorum” diyerek gelinen nokta ortadadır.

20 yıldır AKP iktidardadır, 20 yıldır laikliği tırpanlamaktadır ve “aman bize dinsiz denmesin” diyenler iktidar olamamıştır. (Gerçekte muhafazakâr oyların bir bölümü bile laikliğin aşındırılmasından rahatsızdır; yani laikliği kararlı savunmak o muhafazakârı da kazanacaktır.)

Ekmeği, havayı ve suyu savunur gibi

“Aman bir şey yapılmasıncılar” yine sahnede bugünlerde. 20 yıldır “aman durun” diyorlar; “AKP kendiliğinden düşecek, eylem yapmayalım, sokağa çıkmayalım, miting yapmayalım” diyorlar; “AKP ekonomi nedeniyle zaten gidici, hiç laiklik gibi konulara girerek muhafazakâr tabanı AKP’ye teslim etmeyelim” diyorlar!

Bu “aman bir şey yapılmasıncılar” nedeniyle, AKP de bir güzel cumhuriyetle hesaplaşıyor ve laikliği tırpanlıyor. “Aman bir şey yapılmasıncılar” ise ne iktidar oluyor, ne de ders alıyor. Her seçim sürecinde yine “aman bir şey yapılmasın” demeye devam ediyor. Sonuç olarak, bu döngü AKP’yi iktidarda tutmaya devam ediyor.

20 yılın alınması gereken en önemli dersidir: AKP’ye karşı kararlı bir laiklik mücadelesi vermeyenin iktidar olabilme şansı da yok; Cumhuriyet’i koruyabilme olasılığı da yok!

Cumhuriyet ve laiklik, program ve tüzüklere yazarak ve önemli günlerde anarak değil; ekmeği, havayı ve suyu savunur gibi, yani hücrelerinin yaşayabilmesi için gerekli olana yaşamın pahasına sahip çıkarak savunulur.

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
9 Eylül 2021

ABD’nin Afganistan’da “yeni bir oyun kurmak” üzere, Taliban’la anlaşarak, bir planın gereği olarak çekildiğini savunanların azımsanmayacak oranda olduğunu görüyorum.

Bunun doğru olmadığını, ABD’nin 10 yıl önce yenilgiyi görerek çıkma adımları attığını, çekilme kararının Obama döneminde ilan edildiğini, Trump’ın Taliban’la imzaladığı anlaşmanın “yeni oyun kurma anlaşması” olmadığını, her savaşın nihayetinde bir anlaşmayla bitmek zorunda olduğunu zaten bu köşede yazdık.

Tabloyu resmedebilmek için, bugün de ABD’nin en önemli strateji ustasının değerlendirmelerine bakacağız…

‘ABD geri çekildi’

Henry Kissinger, sadece ABD Dışişleri Bakanı ya da Beyaz Saray Ulusal Güvenlik Danışmanı olarak değil, Zbigniew Brzezinski ile birlikte ABD’nin son 70 yılına damga vuran stratejilerdeki rolü nedeniyle çok önemli bir isimdir.

Kissinger’ın ünlü Dünya Düzeni kitabı, ABD’nin Irak ve Afganistan yenilgilerini saptayan ve kötü gidişata çözüm arayan bir kitaptır.

Orada şöyle der Kissinger: “Vietnam’dan alınan derslere ilişkin acı verici tartışmadan 30 yıl sonra, Afganistan ve Irak’taki savaşlarla, aynı derecede şiddetli ikilemler yeniden ortaya çıktı. Her iki çatışmanın da kökenleri uluslararası düzenin bozulmasına dayanıyordu. ABD açısından, ikisi de geri çekilmeyle sonuçlandı.”

Kissinger ABD’nin bu geri çekilmesini şu anda değil, 7 yıl önce, 2014’te saptıyor! Yani öyle iddia edildiği gibi Biden’ın “yeni oyun kurmak” üzere Taliban’la anlaşarak çekildiği gibi bir durum yok. Kissinger’ın da daha 2014’te saptadığı gibi, ABD geri çekiliyordu…

Öyle olduğu için de ABD’nin asker çekme kararı daha Obama döneminde, 2015’te alındı, Trump döneminde de parça parça uygulandı. Biden’ın görevi ise kalan 2500 askeri de tamamen çekmekten ibaretti.

ABD Roma’nın kaderini paylaşacak

Yine Zbigniew Brzezinski de Stratejik Vizyon- Amerika ve Küresel Güç Buhranı kitabında, güç kaybını ve geri çekilme sürecini inceler. Öyle ki kitabındaki bölümlerden birinin başlığı “Amerikan Rüyasının Sönmesi”dir ve Brzezinski tabloyu şöyle özetler: “Çok fazla ve giderek büyüyen bir ulusal borç, genişleyen sosyal eşitsizlik, maddiyatçılığı yücelten bir bolluk kültürü, açgözlü spekülasyona dayalı bir mali sistem ve kutuplaşmış bir siyasi sistem.”

Bu saptamaları sadece Kissinger ve Brzezinski değil, CFR Başkanı Richard N. Haass da yapmaktadır. Haass’ın R. C. Altman ile birlikte daha 2010 yılında CFR’nin ünlü dergisi Foreign Affairs’da yazdığı “Amerikan Ahlaksızlığı ve Amerikan Gücü” başlıklı makalede şu saptama yapılır: “2020 sonrasında mali görünüm düpedüz kıyamettir. ABD hızla tarihsel bir dönüm noktasına yaklaşmaktadır. Ya mali durumunu düzene sokmak için harekete geçecek ya da bunu başaramayacak ve bunun ulusal ve uluslararası sonuçlarına katlanacaktır.”

Ve Brzezinski, bu saptamadan hareketle ABD’nin önünde Roma veya 20. yüzyıl İngiltere’sinin “kaderini paylaşma” tehlikesi olduğunu belirtir.

Amerikan Hegemonyasının Sonu

Özetle, 2019 tarihli Amerikan Hegemonyasının Sonu isimli kitabımda vurguladığım gibi; Amerikan rüyası bitti, Amerikan hegemonyası zayıflıyor. Bunu, aynı zamanda belirli sınıfların temsilciliğini yapan ABD’nin üst düzey politika yapıcıları ve stratejistler 20 yıldır tartışıyorlar. Hatta ABD’nin gerilemesinin kendi iç dinamiklerinden kaynaklandığını da saptıyorlar.

İki temel görüş var: Bir görüş, “geri çekilelim ve içeride üretimle yeniden güçlenelim” diyor, diğer görüş ise “hâlâ askeri olarak en güçlü biziz, o nedenle yangını çıkaralım, yangından en az zarar gören biz oluruz” diyor…

İki görüşün de ABD’nin derdine derman olamayacağı konusu bir yana, Trump bu iki görüşün senteziydi. Aslında Biden da o sentezin farklı bir versiyonu. Hem geri çekilme ama hem de gücü esas yere (Çin) sevk etme, hem saldırı ve işgalleri rafa kaldırma ama hem de “özel savaş” ile suikast ve sabotajlara yönelme…

Sonuç olarak ABD Afganistan’da yenildi; “yeni bir oyun kurmak” üzere çekilmiş değil. Ancak ABD hâlâ büyük güçtür ve kolayca havlu atmaz; Orta Asya merkezli kışkırtıcı faaliyetlere olanakları ölçüsünde başvuracaktır.

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
6 Eylül 2021

Emir Sultan Terrar. Pakistan Askeri Akademisini bitirdi. 1974’e ABD’ye, Kuzey Carolina’daki Fort Bragg askeri üssüne gönderildi. Burada ABD Özel Kuvvetleri ile birlikte eğitim aldı. Eğitimini tamamlayınca “Amerikan Yeşil Berelisi” unvanı verildi.

Yeşil Bereli Emir Sultan Terrar, Pakistan’da Özel Hizmetler Grubu’na katıldı. Gladyo’nun Pakistan sorumlularından Tuğgeneral Nasirullah Babar, Emir Sultan Terrar’a “Afganistan’daki komünist rejimden kaçan İslamcı öğrencileri organize etme ve eğitme” görevi verdi.

İşte bu eğitimler sırasında kılınan namazlarda Afgan öğrencilere imamlık yaptığı için kendisine “Albay İmam” lakabı takıldı (Mahmut Osmanoğlu, Dünya Bülteni, 24.1.2011).

Albay İmam’ın patronu ABD

Albay İmam’ın eğittiği öğrencileri arasında, Afganistan’ın son 45 yılına damga vuran hemen tüm isimler vardır: Ahmet Şah Mesut, Gulbettin Hikmetyar, Celalettin Hakkani, Molla Ömer…

Albay İmam, Amerikan parasıyla kurulan kamplarda Afgan mücahitleri eğitti, sayıları 100 bini bulan cihatçıları Amerikan silahlarıyla donattı ve Afganistan’a savaşa yolladı…

Albay İmam, patronlarına Afganistan’da mihmandarlık da yapıyordu: Cihatçılara dolar sevkiyatında önemli bir isim olan ABD Kongre üyesi Chalie Wilson’un Afganistan gezilerine üç kez eşlik etti. CIA Başkan Yardımcısı Robert Gates’i cihatçı kampına götürdü.

Taliban’ın ortaya çıkışı

Albay İmam’la Molla Ömer’in ilk karşılaşması 1985 yılında olmuş. Taliban kurulduktan ve Molla Ömer Taliban Emiri olduktan sonra, Albay İmam çeşitli düzeylerde bu örgüte destek vermiş. Şöyle ki…

Savaş ağalarının yerel egemenlik sağladığı yıllarda, Afganistan’ın en büyük ikinci kenti olan Kandahar’ın savaş ağası da Niyaz Vayand isimli bir cihatçıdır. Ama artık cihatçılıktan ziyade “Gucci Mücahidin” diye anılan grubuyla soygunculuk yapmaktadır. Vayand, 29 Ekim 1994 günü 30 araçlık bir Pakistan konvoyuna el koyar, görevlileri esir alır. İçlerinde Albay İmam da vardır.

Albay İmam’ın esir alındığını duyan Kandahar’daki eski medrese öğrencileri silahlanarak ve 100 kişilik bir grup kurarak Gucci Mücahidin örgütüyle çatışırlar. Albay İmam’ı kurtarırlar. Ardından geri dönüp Kandahar’ı ele geçirirler.

İşte 29 Ekim 1994 günü Kandahar’ı ele geçiren bu grup Taliban ismiyle anılmaya başlar (Esedullah Oğuz, Hedef Ülke Afganistan, 2001).

Ve iki yıl içinde Taliban, biraz da cihatçı örgütlerin halka bıkkınlık veren çarpışması nedeniyle, hızla büyür ve Afganistan’ın önemli merkezlerine egemen olur.

Ancak bu süreçte, 1995’te Herat’a başkonsolos olarak atanan Albay İmam’ın, Taliban’ın önündeki engelleri, örneğin İsmail Han kuvvetlerini temizlemesi kritik önemdedir.

Bush’un Albay İmam’a hediyesi

Neden mi bunları anlattım? “Amerika’nın adamı” olmak konusunun nasıl da bıçak sırtı olduğunu gösterebilmek için. Devam edelim:

SSCB’nin Afganistan’dan çekilmesinden sonra, Albay İmam bizzat ABD Başkanı Baba Bush tarafından Beyaz Saray’a davet edilir. Bush Albay İmam’a Berlin Duvarı’ndan bir parça hediye eder. Parçanın üzerinde şöyle yazmaktadır: “İlk darbeyi vuran kişiye.”

İşte Albay İmam, bu denli Amerika’nın adamıdır! Ancak…

ABD Taliban’ın yönettiği Afganistan’a saldırmaya karar verdiğinde ve Pakistan’ı da buna zorladığında, durumlar değişir. Albay İmam, ABD’nin Taliban’ı hedef almasına karşıdır. Pakistan Cumhurbaşkanı General Pervez Müşerref ABD’nin talebini kabul eder, itiraz edenler de tasfiye edilir.

ABD’nin ‘kullan-at’ aletleri

ABD, 2008 yılında Albay İmam ve Pakistan İstihbarat Servisi’nin üç eski görevlisini uluslararası terörist listesine konulması için BM Güvenlik Konseyi’ne verir!

Albay İmam, Mart 2010’da Afganistan’da Asya Kaplanları isimli bir grup tarafından kaçırılır. Beraberindekiler öldürülür. Albay İmam’ın bir ay sonra kaçtığı söylenir. Ancak aylar sonra, Pakistan hükümet yetkilisi Tarık Hayat, emekli istihbaratçı Emir Sultan Terrar’ın Afganistan sınırındaki aşiretler bölgesinde kalp krizi nedeniyle öldüğünü söyler (Hürriyet, 24.1.2011).

Kıssadan hisse: Amerika’nın “adamı” yoktur, kullanışlı aletleri vardır; işleri bitince çöpe atılırlar. Afganistan’dan çekilme sürecinde feda edilen pek çok aletin öyküsü ise yakın zamanda mutlaka yazılacaktır.

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
4 Eylül 2021

Afganistan’daki iki cepheyi, Asya ve Atlantik cephelerini incelediğimiz yazılarımızdan sonra, bugün de iki cephenin arasında konumlanan ara güçlere bakacağız: Türkiye ve Pakistan’a…

Her iki ülke de, özellikle göç ve terör konularında, Afganistan sorunundan en çok etkilenecek ülkelerin başında geliyor. Kaldı ki Pakistan, ABD’nin SSCB’ye karşı cihatçı desteğinin de yatağıydı.

Ancak Pakistan, bir ara güç olarak, bu kez Asya cephesine daha yakın duruyor. Kuşkusuz bunda ABD’nin yenilmiş ve çekilmiş olması önemli yer tutuyor.

Öte yandan Pakistan’ın Çin’le ilişkileri ve özellikle Kuşak-Yol İnisiyatifi içerisindeki rolü, bu ülkeyi Asya’yla daha yakın durmaya zorluyor.

Türkiye Atlantik’e yakın

Türkiye ise Pakistan’ın tersine, bir ara güç olarak Afganistan konusunda Atlantik cephesine daha yakın duruyor. İki ülke, her ne kadar benzer sorunlar nedeniyle işbirliği arayışında olsalar da, bu cepheleşmelerde, merkezin sağında ve solunda kalıyorlar.

Türkiye’yi Atlantik cephesine daha yakın konumlandıran ilişkisi, kuşkusuz NATO üyeliği ve 14 Haziran 2021 kararlarından doğan sorumluluğu…

Her ne kadar durum değişikliği Kâbil Havalimanı’nın güvenliği görevini kadük hale getirdiyse de, Ankara, Taliban’la anlaşarak bu görevi “işletmeci” olarak sürdürebilme peşinde.

Türkiye-Katar-Taliban işbirliği

ABD, İngiltere, Fransa ve Almanya da Türkiye’nin bu rolünü destekliyor: Her dört ülke de Türkiye ile Katar’ın birlikte, Taliban’la anlaşarak Kâbil Havalimanı’nın işletmesini almasını istiyor.

Fransa Dışişleri Bakanı Jean-Yves Le Drian “Taliban, Kâbil Havalimanı için Katar ve Türkiye ile görüşüyor” derken, Beyaz Saray Sözcüsü Jen Psaki “Kabil Havalimanı’nın işletilmesi konusunda Türkiye ve Katar ile çalıştıklarını” belirtti.

Almanya Başbakanı Angela Merkel ise “Kâbil Havalimanı’nın hayati öneme sahip olduğunu”, “bu konuda Katar ve Türkiye ile görüşmeler yapıldığını” söyledi.

Nitekim Washington, Paris ve Berlin’den gelen bu açıklamalardan bir gün önce toplanan G7 Dışişleri Bakanları, Türkiye ve Katar’ı toplantıya dahil etmişti.

Kısacası G7 ülkeleri, Türkiye ve Katar’ın Batı adına Kâbil’de taşeronluk yapmasını istiyor. Batı desteğine ihtiyacı olan AKP iktidarının havalimanı ısrarının nedenlerinden biri de bu…

Saray ayrıca, işletmeciliğin güvenliğini sivil şirket olarak SADAT vb. yapılarla almanın da, sonrası için kazanç getireceğini hesaplıyor.

Türkiye’nin göç sorunu

Türkiye’nin Afganistan konusunda Asya cephesi yerine Atlantik cephesine yakın durması, ne yazık ki Türkiye’yi Suriyelilerden sonra Afganlar bakımından da “göç deposu” yapma potansiyeli taşıyor.

Oysa Ankara tersine bu önemli sorunda Tahran’la birlikte çalışmalı. Hatta Moskova’yla ilişkisini, Türkiye-İran işbölümü yapılmasında manivela gibi kullanmalı.

Orta Asya nüfuzu pazarlaması

Öte yandan Orta Asya’ya yönelme bakımından Türkiye hep ABD için önemli oldu. Soğuk Savaş boyunca ABD’nin SSCB’ye karşı “yeşil kuşak” projesinde kritik rol alan Türkiye, SSCB’nin dağılmasının ardından da ABD adına roller üstlenmişti: FETÖ’nün “devlet desteğiyle” Orta Asya Türk Cumhuriyetlerinde eğitim seferberliğine soyunması, Türk-İslam sentezinin kuvvetlerine Türkiye-Kafkasya-Orta Asya hattında bir Turan hedefi belirlenmesi vb.

ABD için aynı hedef bugün de geçerli. O nedenle CIA analisti Paul Goble, Biden yönetimiyle görüşecek AKP hükümetine şu tavsiyede bulunmuştu: “Türkiye, Orta Asya’daki nüfuzunu ABD’yle görüşmelerinde masaya getirmeli” (Amerika’nın Sesi, 12.5.2021).

AKP’ye yakın bazı yazarların medyada Azerbaycan’ın Karabağ zaferinden sonra, şimdi Kafkasya-Afganistan-Orta Asya hattı çizerek analiz yapmaları, tam da “Ankara’nın o nüfuzunun” pazarlığı içindir.

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
02 Eylül 2021

“Afganistan’dan iki cephe – 1“ başlıklı önceki yazımızda, Afganistan’daki iki cepheden ilkini, Asya cephesini incelemiştik. Bugün de Atlantik cephesini ele alacağız.

ABD, İngiltere ve bazı AB ülkelerinin yer aldığı Atlantik cephesi Afganistan konusuna şu şekilde bakıyor:

ABD’nin Orta Asya hedefi

1) Üs arayışı: ABD kalpgâhtan kovuldu ve kuşağa geri çekildi. Ancak Pentagon ve CIA, Rusya ve Çin’in göbeğinde bulunmayı sürdürebilmek, kışkırtıcı faaliyetlerde bulunabilmek ve Kuşak-Yol İnisiyatifini sabote edebilmek için Orta Asya ülkelerinde üs aramayı en öncelikli hedef haline getirmiş durumda.

Donald Trump yönetiminin 29 Şubat 2020 yılında Taliban’la imzaladığı anlaşmadan bu yana, Orta Asya’da hem Pentagon hem de CIA için üs aramak, Washington’un esas hedefi oldu.

ABD’nin Afganistan Özel Temsilcisi Zalmay Halilzad, bu amaçla Orta Asya ülkeleriyle temaslar kurdu, bu ülkeleri ziyaret etti, çeşitli vaatlerde bulundu ancak bir sonuç alamadı.

CIA’nın da aynı hedefle Halilzad’a paralel bir çalışma başlattığı belirtiliyor. New York Times’ın haberine göre “CIA istihbarat toplamak ve terörle mücadele operasyonları için yeni yollar arıyor ve bölgeye komşu ülkelerdeki üs seçeneklerini araştırıyor.” Gazete, CIA Direktörü William J. Burns’un bu amaçla bölgede doğrudan görüşmeler yaptığını yazdı (Sputnik, 18.8.2021).

Avrupa’nın göç endişesi

2) Avrupa’ya göç sorunu: Avrupa ülkeleri, Atlantik’in Suriye saldırısından kaynaklı göç sorununu, Türkiye ile imzaladıkları “Geri Kabul Anlaşması” ile çözdüler: Avrupa istila edilmesin diye Türkiye’yi “tampon ülke” yaptılar.

Avrupa Afgan göçü için de benzer şekilde Türkiye’yle çalışmak istiyor.

AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell, Afganların Avrupa’ya gelişlerinin önlenmesinde Türkiye’nin “çok önemli rol oynayacağını” söyledi (AA, 18.8.2021).

Yunanistan Başbakanı Kiryakos Miçotakis, Avrupa’ya yeni göç akınlarının önlenmesi için Afganistan’a yakın ülkelerin AB tarafından desteklenmesinin önemli olduğunu söyledi ve bu konuda Erdoğan’la yaptığı görüşmeyi “Göç akınlarının kısıtlanması Türkiye ve Yunanistan’ın yararına” diye yorumladı (AA, 24.8.2021).

Kuşatma ve ABD liderliği

3) Çin ve Rusya’yı kuşatma: Kalpgâhtan kuşağa geri çekilen ABD, hem kendi stratejisinin gereği olarak, hem de NATO’nun 14 Haziran 2021’de aldığı kararlar doğrultusunda Çin ve Rusya’yı kuşatma çabasında.

Ancak Afganistan yenilgisi, bu hedef bağlamında ABD’nin müttefiklerine artık ne derece liderlik yapabileceğini soru işaretli hale getirmiş durumda.

ABD’nin Afganistan yenilgisi ve Vietnam’la kıyaslanan çekilme görüntüleri, liderlik imajını da yerle bir etti. Dahası, bir süredir AB’nin “kendi yolunu” çizmesi gerektiğini savunan Paris’in, hatta Berlin’in, NATO ilişkilerini sorgulamasına dönüştü.

Öyle ki özellikle ABD’nin Rusya’ya karşı desteklediği Ukrayna’dan, Çin’e karşı savunduğu Tayvan’a kadar pek çok müttefiki açısından, bu yeni dönem, kendi güvenliklerini soru işaretli hale getirdi. Her iki ülke açısından da, ABD’nin kendilerini yalnız bırakıp bırakmayacağı bir büyük soru işaretine dönüşmüş durumda.

Yeni döneme uyum

Sonuç olarak Afganistan yenilgisi, hegemonyası zaten zayıflayan ABD’yi, şimdi bir de müttefiklerine liderlik yapabilme sorunuyla karşı karşıya getirdi.

Amerikan Yüzyılı’nın yerini Asya Yüzyılı’nın almaya başladığı bir uzun dönemin kaçınılmaz çıktısı olarak, kuşkusuz bu süreç hâlâ çeşitli sancılara gebe…

O nedenle özellikle Türkiye gibi Soğuk Savaş boyunca ve sonrasında Atlantik kampında yer almış ülkeler, kendi konumlarını kurulmakta olan yeni dünyaya uyarlayabilme problemini daha fazla hissedecek bu yeni dönemde…

Bir başka yazımızda da, Afganistan’daki iki cephenin arasında konumlanan ara güçleri, Türkiye ve Pakistan’ı inceleyeceğiz.

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
30 Ağustos 2021

Üç yazı olarak tasarladığım “Afganistan’da iki cephe” başlıklı diziye, önemli gelişmeler nedeniyle ara veriyorum. Zira 25 Ağustos’ta Ankara nihayet Türk askerinin Afganistan’dan dönmesine karar verdi ve 26 Ağustos’ta IŞİD-Horasan Kabil’de bombalar patlattı.

Üç neden

Türk askerini Kâbil Havalimanından çekme kararı gecikmiş bir olumlu karar. Keşke Türkiye bu kararı “Taliban tehditleri” olmadan kendi iradesiyle verebilseydi.

Erdoğan’ın Biden’la 14 Haziran’da mutabakata vardığı “havalimanı bekçiliği” görevi zaten Türkiye açısından kabul edilemezdi. Ayrıca Taliban’ın 15 Ağustos’ta Kâbil’e egemen olmasıyla o mutabakat kadük olmuştu: Türk askeri yeni durumda havalimanını kime karşı koruyacaktı?

AKP hükümeti, “çok istekli” olmasının Washington tarafından da taktir edildiği havalimanı “koruma” görevinden üç nedenle vazgeçti:

1) İktidar, her şeye rağmen Taliban’ı da ikna ederek bu göreve devam edebileceğini düşündü. Bu amaçla AKP-Taliban görüşmeleri yapıldı. Ancak Taliban bunu egemenlik sorunu gördü ve Türk askerinin derhal çekilmesini istedi.

2) İngiltere, Almanya ve Fransa’nın tahliyeleri 31 Ağustos sonrasına uzatmak için acil koduyla topladığı G7, ABD’ye takıldı. Biden, “31 Ağustos son” kararından dönmeyeceğini belirtti.

3) Pentagon, 31 Ağustos’tan sonra artık hiçbir sorumluluk almayacağını ilan etti.

Taliban için işletmecilik!

AKP Türk askerini çekti ama Kâbil Havalimanı hevesinden vazgeçmedi!

Önce Cumhurbaşkanlığı Sözcüsü İbrahim Kalın “Askerimiz Afganistan’dan çekildikten sonra da biz orada havalimanının işletmesine devam edebiliriz. Bununla ilgili müzakereler devam ediyor” dedi (25.8.2021).

Bir gün sonra bu kez Erdoğan “Taliban’ın Kabil Havalimanı’nın işletilmesi noktasında teklifleri var bize. ‘Güvenliği biz sağlayalım, işletmeyi siz yapın’. Bu konuda henüz verilmiş bir kararımız yok” dedi (26.8.2021).

AKP hükümetinin Kâbil havalimanının güvenliğini, olmadı işletmeciliğini almaktaki bu ısrarı çok ilginç! Üstelik tablo iki ayda şuna dönüşmüş durumda: Taliban’a “karşı” havalimanı “koruma” görevinden, Taliban “için” havalimanı “işletme”ye çabalama…

Kapı açan maymuncuk

ABD’nin vatandaşları için “terör tehdidi” yayınlamasından bir gün sonra Kâbil’de bombalar patladı. 13’ü ABD askeri, 28’i Taliban üyesi toplam 110 kişinin öldüğü patlamaları IŞİD-Horasan üstlendi.

IŞİD-Horasan bir süredir Taliban’ı ABD’yle uzlaşmakla suçluyordu. Bu yönüyle saldırıların ilk etapta hem ABD’yi hem de Kâbil’de kendi düzenini kurmaya çalışan Taliban’ı hedef aldığı söylenebilir.

Ancak meselenin gerisinde iç içe girmiş ilişkiler nedeniyle çok daha derin hesaplar olabilir.

Öncelikle ABD ile IŞİD ilişkisi unutulmamalı. IŞİD- Kara Terör kitabımda derinlemesine incelemiştim: IŞİD ABD için bir “kullanışlı düşman”dı ve Washington’un açmak istediği kapılar için “maymuncuk” görevi görüyordu.

Irak ve Suriye’de IŞİD’in ansızın ortaya çıkması ve bu örgüte karşı ABD’nin belirlediği strateji, son tahlilde bir terör örgütü olarak PKK’yi, IŞİD belasıyla insanlık adına mücadele eden PYD’ye dönüştürdü!

Tanınıp tanınmayacağının tartışıldığı şartlarda, IŞİD’e karşı mücadelesinin, Taliban’ın tanınma sorununun çözümünü kolaylaştıracağı ortada!

Rusya’nın saptadığı ABD parmağı

Bu arada ABD’nin IŞİD’i iki türlü kullandığını da belirtelim: ABD birkaç ay öncesine kadar sahada IŞİD’i Taliban’a karşı destekliyordu. Bunu Taliban’ın Kâbil’e yürümesini geciktirmek için yapıyordu.

Moskova, daha geçen ay elinde kuvvetli deliller olduğunu belirterek IŞİD-Taliban çatışmasındaki ABD parmağına dikkat çekmişti. Rusya Dışişleri Sözcüsü Zaharova, “IŞİD ile çatışmaya giren Taliban’ın mevzilerine yönelik ABD Hava Kuvvetleri’nin nokta vuruşu yaptığı kayıtlara geçti. Bu bilgilerin, ABD ile IŞİD militanları arasında işbirliği olduğunu söylemek için yeterli olduğuna inanıyoruz” demişti (23.7.2021).

Ancak, bu saldırının ABD içi çarpışma, hatta NATO üyesi bir ülkenin hamlesi olabileceğini de göz ardı etmememiz gerekiyor…

Öyle ya da böyle, görünen o ki, Taliban-IŞİD-El Kaide ilişkileri ve çatışmaları, önümüzdeki dönemin sorunlarından biri olacak…

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
28 Ağustos 2021

20 yıllık ABD emperyalizmi işgalinin ardından, Afganistan’la ilişkiler ve çıkarlar bakımında iki temel cephe belirmiş durumda: Asya ve Atlantik cepheleri…

Bir de bu iki cephenin arasında, hem iki tarafla ilişkileri sağlam tutmaya çalışan hem de iki cephenin saflaşmasından yararlanmaya çalışan kuvvetler var: Türkiye ve Pakistan.

Bugün bu cephelerden Asya cephesini inceleyeceğiz; bu cephenin ülkeleri açısından tehditleri ve önlem girişimlerini ele alacağız.

Asya cephesi

Asya cephesini Çin, Rusya ve İran ile Afganistan’a komşu Türk Cumhuriyetleri oluşturuyor. Bu cephenin Afganistan konusuna temel yaklaşımları şöyle:

1) Taliban’ın eline çok miktarda silah geçmesi: Rusya Savunma Bakanı Sergey Şoygu Afganistan kaynaklı esas sorunun silah konusu olduğunu belirtiyor: “İlk ve başlıca tehdit, Taliban’ın eline fazla miktarda silahın geçmesi. Çok fazla” (Sputnik, 24.8.2021)

2) Terör: Özellik Çin ve Afganistan’a komşu Türk Cumhuriyetleri açısından asıl sorun terör konusudur. Çin, Afganistan’dan yönelecek terör sorununu kırmızı çizgi olarak görüyor ve Afganistan’a ekonomik yatırımını “Taliban’ın bu konuda kendisine güvence vermesine” bağlıyor. Geçen ay Taliban’ın iki numarası Molla Abdülgani Birader başkanlığında bir heyetin Çin ziyaretinde bu konu ele alındı ve Taliban Siyasi Büro Sözcüsü Muhammed Naim, Taliban heyetinin Çin’e Afganistan topraklarını, hiçbir ülkenin ulusal güvenliğine karşı kullanmayacakları yönünde güvence verdiğini söyledi (YDH, 28.7.2021)

3) Göç: Bu sorun ise esas olarak İran’ı ilgilendiriyor. Zira BM verilerine göre Afganistan savaşları boyunca İran’a yerleşmiş zaten 3 milyon Afgan var. Tahran yönetimi, Taliban’ın Kâbil’e egemen olmasının ardından, dikkatini Afganistan’dan İran’a geçişleri durdurmaya verdi. İran İçişleri Bakanlığı Sınır İşleri Genel Müdürü Hüseyin Kasımi, güvenlik güçlerine “İran’a girmek isteyen Afganları engellemeleri” talimatı verdi (AA, 18.8.2021).

ABD’nin Orta Asya hedefi

4) Uyuşturucu: Rusya Savunma Bakanı Sergey Şoygu, Rusya açısından ikinci büyük tehdidin uyuşturucu sorunu olduğunu belirtti: “İkinci tehdit uyuşturucu. Dünyadaki eroinin yüzde 93’ü Afganistan menşeili. Bu elbette bizim için tehdit oluşturuyor. NATO’nun, Afganistan’a geldikten sonra uyuşturucu ticaretini durdurmasını bekliyorduk ama aksine plantasyon alanı 100 kat arttı” (Sputnik, 24.8.2021).

5) ABD’nin Orta Asya’da üs arayışı: ABD 2001 yılında Afganistan’a saldırdığında, Afganistan’ın komşuları Özbekistan ve Kırgızistan’da üs açmıştı. Ancak Şanghay İşbirliği Örgütü’nün (ŞİÖ) girişimiyle, 2005 yılında Özbekistan, 2014 yılında da Kırgızistan ABD üslerini kapatmıştı.

ABD Afganistan’dan çekilme anlaşmasını imzaladığı 29 Şubat 2020 tarihinden bu yana, yine Orta Asya’da üs arıyor. ABD’nin Afganistan Özel Temsilcisi Zalmay Halilzad, bu amaçla yaptığı temaslarından bir sonuç alamadı. Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, “Moskova’nın ABD ordusunu Orta Asya’da görmek istemediğini” belirtti ve ABD’nin temas kurduğu ülkeleri uyardı: “ABD’li askerleri konuşlandırmak, kendinizi anında bir hedef haline getirmeniz anlamına gelir” (Sputnik, 24.8.2021).

Sorunları içeride tutma ve çözme hedefi

Görüldüğü gibi Asya cephesi, ABD’nin Afganistan’dan çekilmesinden memnun ve kıyaslandığında Afganistan’da bulunmasından çok daha önemsiz olan Orta Asya’da üs bulundurmasına bile tahammül edemez durumda.

Ancak Pekin, Moskova ve Tahran, Afganistan’dan kaynaklanacak yeni dönem sorunlarını da görüyor ve buna karşı önlem almaya çalışıyor.

Bu cephenin tutumu, geniş planda ABD’nin kuşatma çabalarına, daha dar planda ABD’nin Orta Asya merkezli kışkırtma faaliyetleriyle mücadeleye ve Afganistan düzleminde de bu ülkeden kaynaklanacak terör, göç, uyuşturucu vb. sorunları sınır aşmadan önlemeye odaklanacak.

Afganistan’daki ikinci cepheyi de gelecek yazımızda inceleyeceğiz.

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
26 Ağustos 2021