Mehmet Ali Güller

ABD Kongresinin Senato ve Temsilciler Meclisi kanatları, Ulusal Savunma Yetkilendirme Yasa Tasarısına son halini verdi.

Buna göre 635,5 milyar doları ABD Savunma Bakanlığı (Pentagon) için temel bütçe, 69 milyar doları “Denizaşırı Muhtemel Operasyonlar Fonu”, 8,9 milyar doları yetki alanı dışı savunma harcamaları ve 26,6 milyar doları nükleer kapasite için savunma harcaması olmak üzere, toplam 740 milyar dolarlık bir bütçe belirlendi.

Trump’ın veto tehdidi

Tasarının bu ay içinde Beyaz Saray’a gönderilmesi bekleniyor. Ancak Trump’ın tasarı üzerinde veto tehdidi var. Trump İletişim Uygunluk Yasasının 230. maddesinin kaldırılmasını ve bu düzenlemenin savunma bütçesine konulmasını istiyor. Aksi takdirde tasarıyı veto edeceğini söylüyor.

230. maddeye göre Twitter ve Facebook gibi sosyal medya şirketleri, yayıncı olarak değil, platform olarak değerlendiriliyor ve içerikleri konusunda sorumluluktan muaf tutuluyor, dava açılamıyor.

Cumhuriyetçi ve Demokrat Kongre üyeleri ise 230. maddede değişiklik yapılabileceğini ancak tümden kaldırılmasına karşı olduklarını, ayrıca konunun savunma bütçesiyle ilgisi olmadığını, o nedenle bu yasa tasarısına konulamayacağını savunuyorlar.

Trump’ın tasarıyı veto edip etmeyeceği, tasarıda S-400’ler nedeniyle Türkiye’ye yaptırım öngören bir bölüm olması nedeniyle de önemli. Zira tasarının yasalaşmasından sonra 30 gün içinde ABD Başkanı ABD’nin Düşmanlarıyla Yaptırımlar Yoluyla Mücadele Etme Yasası (CAATSA) kapsamındaki 12 yaptırım maddesinden en az 5’ini uygulamak zorunda.

Pasifik Caydırıcılık İnisiyatifi

Bütçesi, aynı zamanda Pentagon’un o yılki programına da işaret eder. Harcamalar hedefler, yapılacaklar, kimlerle ittifak kurulacağı, rakibe karşı hangi yolun izleneceği konusunda iz gösterir.

2021 bütçesi incelendiğinde iki temel konu önümüzde çıkmaktadır: Pentagon’un hedefinde Çin ve Rusya var.

1. Bütçede Çin’e karşı “Pasifik Caydırıcılık İnisiyatifi” kurulması öngörülüyor.

Bütçede bu inisiyatif için Hint-Pasifik Kuvvetleri Komutanlığının bütçesine ek olarak 2,2, milyar dolar fon ayrıldı.

Bu fonun ABD’nin Pasifik bölgesindeki askeri gücünü tahkim etmek, bölgedeki ortak ve müttefiklere askeri destek sağlanması için kullanılacağı belirtiliyor.

Bütçe tasarısında, Güney Kore’deki ABD askeri sayısının azaltılması da yasaklanıyor.

Avrupa Caydırıcılık İnisiyatifi

2. Bütçede, mevcut “Avrupa Caydırıcılık İnisiyatifi”ne önceki bütçede olduğu gibi yine 3,7 milyar dolarlık bir fon sağlanıyor.

ABD için Avrupa Caydırıcılık İnisiyatifi, Rusya’yı hedef alan ve bu ülkeyi Baltık- Doğu Avrupa ve Batı Karadeniz hattında çevreleyen bir inisiyatiftir. Biden’la birlikte bu inisiyatifin ABD-AB ilişkilerini restore etme amaçlı kullanılacağı da anlaşılıyor.

Bu kapsamda bütçede yapılacaklar ve yasaklananlar şöyle sıralanıyor: Rusya’nın Kırım’daki egemenliğini tanıyacak fiil ve faaliyetler yasaklanıyor. Ukrayna’ya Rusya’ya karşı 75 milyonu silah olmak üzere 250 milyon dolarlık savunma yardımı yapılması şart koşuluyor. Almanya’daki ABD askeri sayısının azaltılması yasaklanıyor.

ABD’nin askeri yardım listesi

Pentagon bütçesinde hangi ülkelere askeri yardımlar yapılacağı da aslında ABD’nin “büyük stratejisine” işaret ediyor. O ülkeler şunlar: İsrail, Tayvan, Baltık ülkeleri, Hindistan, Vietnam ve Japonya.

Bu ülkelere yardımlar şu anlama geliyor:

ABD esas rakibi Çin’e karşı Hindistan, Vietnam, Tayvan ve Japonya geniş yayına dayanacak. Tayvan üzerinden Çin’i sıkıştırmak ve Çin’e karşı Hindistan ve Vietnam’ı müttefik yapabilmek, ABD’nin büyük stratejisi içindeki alt stratejiler…

ABD Rusya’yı da Baltık ülkeleri üzerinden sıkıştırmaya çalışacak. NATO’nun son kabul edilen Baltık Planı da zaten bu hedefin gereğiydi.

Ortadoğu’da ise İsrail’in güvenliği ABD için temel hedef olmayı sürdürecek.

Gayrinizami harp

Pentagon’un bütçesinde en dikkat çeken madde ise şu: ABD özel kuvvetlerinin, ABD’nin ortaklarına gayrinizami harp için destek yetkisi artırılıyor!

ABD’nin daha önce hibrit savaş ve gayrinizami harp için strateji belgesi yayımladığını anımsatalım.

Pratikte bu elbette şu anlamlara geliyor: Neo-Gladyo faaliyetleri, darbe girişimleri, ayrılıkçılık kışkırtmaları, iç karışıklıklar, suikastlar…

Hegemonyası zayıflayan ABD, açık savaş yerine dolaylı ve kuraldışı savaşları tercih edecek yani!

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
7 Aralık 2020

Türkiye’nin S-400 almasının “siyasi ve maddi kayıpları” üzerinde duruluyor. Oysa Türkiye’nin ABD’yle sorunları S-400 kaynaklı değil, tersine S-400 o sorunların bir sonucu.

Nitekim ABD S-400’lerden önce PKK’ye destek veriyordu, S-400’lerden çok önce çıkarlarına uymayan durumlarda (Kıbrıs Barış Harekâtı) Türkiye’ye sattığı silahları kullanmasını engelliyordu, yaptırım uyguluyordu vb.

Ve ABD Balkanlardan Kafkaslara, Doğu Akdeniz’den Karadeniz’e uzanan hemen tüm sorunlarda, S-400’lerden çok önce Türkiye’nin ulusal çıkarlarının önünde duruyordu.

Asıl kayıp, S-400’leri çalıştırmamak

Maddi kayıplarla ilgili argümanlar ise şunlar:

Türkiye S-400 nedeniyle F-35 projesinden çıkarıldı, satın aldığı 8 uçak Pentagon’a devredildi, yatırdığı 1,25 milyar dolar geri ödenmedi, F-35’lerin Türkiye’de üretilen parçaları diğer ortaklara kaydırılmaya başlandı.

ABD’nin Yunanistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’ne F-35 vermesi de Türkiye açısından kayıp sayılıyor.

Fakat, bana kalırsa, sıralanan bu kayıplardan ziyade asıl kayıp şudur: Türkiye, 2,5 milyar dolara aldığı S-400’leri bir yıldır çalıştırmayarak “maddi kayba” uğradı!

S-400 nelerin sembolü?

Önemle belirtelim: S-400’ler Türkiye açısından silahtan ötedir.

S-400 sadece bir füze savunma sistemi değildir, ondan önemlisi, kapsamlı bir siyasal konumlanmanın simgesidir.

S-400, yeni bir dünyanın kurulmakta olduğunun sembolüdür. Tek kutuplu dünyanın yerini çok merkezli dünyanın aldığının sembolüdür. Atlantik blokunun zayıfladığının, dünyanın ekonomik ve siyasi merkezinin Atlantik’ten Pasifik’e kaydığının sembolüdür. Amerikan hegemonyasının inişe geçtiğinin sembolüdür. Geleneksel müttefiklerinin ABD’yle bağımlılık ilişkisini azalttığının sembolüdür.

Ve S-400 Türkiye açısından, Washington’un değil, Ankara’nın çıkarlarına göre hareket edilmesi gerektiğini resmeden bir simgedir.

CHP’nin S-400 yanlışı

CHP’nin dış politikadan sorumlu Genel Başkan Yardımcısı Ünal Çeviköz’ün “Biden döneminde S-400’lerin aktif hale getirilmemesi AKP hükümetinin gündemine gelecektir, gelmezse CHP’nin liderlik edeceği bir sonraki hükümetin gündeminde kesinlikle olacaktır” demesi, ana muhalefet partisinin yukarıda özetlediğimiz S-400’ün sembolize ettiği yeni dünyayı hiç kavramadığını gösteriyor.

Kurulmakta olan yeni dünyayı göremeyenler, kesinlikle iktidar olamazlar.

Doğru, AKP Amerikancılık yaptığı için iktidar oldu, çünkü ABD hegemonyasının zirvede olduğu yıllardı, ABD’nin Büyük Ortadoğu Projesi vardı ve Erdoğan da o projeye eşbaşkan olarak iktidar oldu.

Ancak o dönem bitti ve yeni bir dünya kuruluyor. Artık önemle görülmesi gereken şudur: AKP Amerikancılık yaptığı için değil, tersine Asya açılımı yaptığı için iktidarını uzatmış durumda…

Üstelik o Asya açılımı, neo-Abdülhamitçi anlayışla yarım yamalak götürülmekte, Çin ve Rusya’yla ilişkiler ABD’yle pazarlıkta kullanılmakta, dahası sık sık ABD ve AB’ye göz kırpılmaktadır.

S-400’ün siyasi kazançları

S-400’lerin maddi kayıplarına dikkat çekenlere şu siyasi kazançları anımsatalım:

S-400 ve onun sembolize ettiği Astana Platformu olmasaydı, Rusya yeşil ışık yakmaz ve Azerbaycan çeyrek yüzyıldır işgal altında olan topraklarını kurtaramazdı.

Türkiye’nin Rusya ve İran’la işbirliği olmasa, ABD’nin “Irak’ın kuzeyi ile Suriye’nin kuzeyini birleştirip Doğu Akdeniz’e bağlama” projesi hayata geçebilirdi. (Projenin hâlâ kuzeydoğuda sürebiliyor olması, AKP’nin ABD-AB’yle flörtünü ve Esad karşıtlığını sürdürmesi nedeniyledir.)

Ukrayna, Romanya, Bulgaristan faktörlerine ve AKP’nin Karadeniz’i NATO’ya açmaya yeşil ışık yakmasına rağmen, ABD’nin hâlâ Karadeniz’e girememiş olması, Türk ve Rus deniz kuvvetlerinin kararlılığı nedeniyledir.

S-400’ler 20 Ocak’tan önce çalıştırılmalı

Sonuç olarak:

1. Yeni bir dünyanın kurulduğu şartlarda S-400’ü kaldıracağını ilan edenler, iktidar olamaz; S-400’ü alıp bir türlü kurmayanlar da Türkiye’yi oyalar durur. Türkiye’yi S-400’ü kararlılıkla kuracak olanların yönetebileceği bir süreçteyiz.

2. AKP’yi S-400 aldığı için değil, sistemi hâlâ çalıştırmadığı için suçlamalıyız.

3. AKP’nin S-400’leri ABD’yle pazarlığında bir kart olarak kullanması süreci artık sona erdirilmelidir. Tersine el güçlendirmek için Türkiye, Biden’ın göreve başlayacağı 20 Ocak 2021’den önce S-400’leri aktif hale getirmelidir.

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
5 Kasım 2020

AB’nin gündeminde çok önemli iki konu var; birincisi “stratejik özerklik”, diğeri de NATO reformu…

Her iki konu da doğrudan ABD’yi hedef alıyor ama dolaylı olarak Türkiye’yi de ilgilendiriyor. Öte yandan bu iki konu hem birbirini bütünlüyor ama hem de AB içinde Berlin-Paris rekabetini artırıyor.

Stratejik Özerklik

AB, ABD’yle bağımlılığını azaltmak için “Stratejik Özerklik” geliştirmeye çalışıyor. Bunu “AB’nin ABD’nin koruma kalkanından çıkması ve kendi korumasını oluşturması” şeklinde tanımlıyorlar.

Bu hedefin öncülüğünü Fransa yapıyor. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un bir ölçüde Türkiye’yle yaşanan sorunlara atıfla “NATO’nun beyin ölümü gerçekleşti” demesi, “Stratejik Özerklik” girişiminin çıkış noktası olarak kabul ediliyor.

AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell’in “Özerkliğin tersi bağımlılık demektir. Biz özerkliği tercih ediyoruz” diyerek duyurduğu çalışma için öncelikle AB Savunma Bakanları toplandı ve “Stratejik Özerklik” için “Stratejik Pusula” oluşturma çalışmasına başladı (20.11.2020).

İlk toplantıda “Stratejik Pusula’nın omurgasını oluşturacak tehdit analizi belgesini” ele aldılar. Stratejik Pusula dört ana konuya odaklanacak: Kriz yönetimi, mukavemet, kabiliyetlerin geliştirilmesi ve işbirlikleri. Bu stratejilerin oluşturulması için 2022’nin sonuna süre konuldu.

NATO reformu

Almanya’nın öncülük ettiği ama Fransa’nın da istediği çalışma ise NATO reformu. Taslak 1-2 Aralık’ta yapılan NATO Dışişleri Bakanları toplantısında ele alındı.

Bu reform girişimi, AB’nin “beyin ölümü gerçekleşen” NATO’yu “hayata döndürme” çabası olarak yorumlanıyor.

Almanya Dışişleri Bakanı Heiko Maas’ın girişimiyle oluşturulan uzmanlar komisyonunun hazırladığı ve 140 öneri içeren reform taslağında iki konu öne çıkıyor: İttifak üyesi olmayan AB ülkelerinin de NATO zirvelerine davet edilmesi ve üye ülkelerin ittifak kararlarını veto etmesinin zorlaştırılması.

Her iki konu da doğrudan Türkiye’yi hedef alıyor. Zira Ankara AB üyesi Güney Kıbrıs’ın NATO üyeliğine karşı ve veto etmenin zorlaştırılması Ankara’nın elini zayıflatır.

Washington-Ankara gerginliği

Bu makaleyi yazdığımda NATO Dışişleri Bakanları toplantısının henüz ikinci gün toplantısı yapılmamıştı. Ancak ilk gün Washington ile Ankara arasında yaşanan tartışma çok şey anlatıyor.

Toplantıda ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo, Ankara’yı, “Akdeniz’de müttefikleriyle gerginliği arttırmak” ve “Rus yapımı bir hava savunma sistemi alarak adeta Kremlin’e hediye vermekle” suçladı.

Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu ise Pompeo’yu “Avrupalı müttefiklere telefon açıp Türkiye karşıtı bir cephede toplamak, bölgesel çatışmalarda körü körüne Yunanistan’dan yana taraf tutmak ve Türkiye’ye Patriot hava savunma sistemi satmayı reddetmekle” suçladı.

Öte yandan Çavuşoğlu, ABD’yi Suriye’deki “terörist oluşumları” desteklemekle, Fransa’yı da “Dağlık Karabağ’da Ermenistan’a destek vererek çatışmayı daha da kötüleştirmekle” suçladı.

Yeni ABD yönetiminin taviz beklentisi

AB gözlemcileri, NATO Dışişleri Bakanları toplantısına son kez katılan Pompeo’nun, Biden yönetimine zorlaştırılmış gündem bırakmak üzere tansiyonu bilerek yükselttiğini değerlendiriyorlar.

Öyle bile olsa, bu tartışmada bazıları öne çıkmış olan sorunlar dizisi, Biden’lı dönemde de öyle kolayca çözülemeyecek türden sorunlardır. Bu sorunların çözümü, ABD’nin Türkiye’nin ulusal çıkarlarını tehdit eden yaklaşımını değiştirmesiyle mümkündür ki, o da ABD’nin ulusal çıkarlarının bazılarından vazgeçmesini gerektirir.

ABD’nin NATO Büyükelçisi Kay Bailey Hutchison’ın “Türkiye’den geçmişte olduğu gibi muhteşem bir müttefik olmasını istiyoruz” beklentisi ise AKP’nin istese bile yerine getiremeyeceği bir beklentidir. Zira ABD’ye göre “muhteşem ortaklık”, Türkiye’nin S-400’leri çalıştırmamasına, ABD’nin PKK’ye verdiği desteğe karşı çıkmamasına, Suriye’nin kuzeyinde bir PYD devleti kurulmasını kabul etmesine, Doğu Akdeniz’deki enerji paylaşımına itiraz etmemesine vb. tavizlere bağlıdır.

Bu konularda taviz vermeye kalkacak bir hükümet ise Türkiye’de hükmedemeyeceğini görecektir.

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
3 Aralık 2020

Katar’ın Borsa İstanbul’un yüzde 10 hissesini alması büyük tepki topladı. İktidar cephesi ise bu satışa karşı çıkanları Arap düşmanlığı ile suçladı. (Erdoğan, yıllar önce de Suriye sınırındaki mayınlı arazilerin 44 yıllığına İsrailli şirkete verilmesine karşı çıkanları “Yahudi düşmanlığı” ile suçlamıştı.)

Katar’ın aldığı hisseler, daha önce Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası’nın elindeydi. İktidar cephesinin basındaki sözcüleri bu gerçeği hatırlatarak “Avrupa’ya neden tepki gösterilmediğini” soruyorlar ve Katar’a tepkileri “Arap düşmanlığı ve Batı hayranlığı” şeklinde yorumluyorlar.

Borsa İstanbul’un hisselerinin Katar’da olması da Avrupa Bankası’nda olması da yanlıştır.

Mesele şu ki, hisselerin Avrupa Bankası’na satışı, Katar’a satışı kadar gündeme gelmemişti. Katar’a satışın daha çok gündeme gelmesi ise iktidarın Katar’la kurduğu “özel tür” ilişkinin kamuoyunda topladığı tepki nedeniyledir. Zira Türk ordusunun Tank-Palet fabrikasının Katar’a verilmesinden Kanal İstanbul bölgesindeki arazilerin Katar’a satıldığının ortaya çıkmasına kadar pek çok “sorunlu satış” kamuoyunda tepkinin birikmesine neden olmuştu.

Büyük tepki çekmesinin bir nedeni de Borsa İstanbul’un diğer kamu kaynaklarıyla birlikte “Varlık Fonu”na konulması ve oradan ihalesiz, ikili görüşmeyle satılmasıydı.

Özelleştirme beşlisi

Tepkilerin çokluğunun bir nedeni de bu satışları yapan iktidarın sürekli kendisini “yerli ve milli” diye sunarak, yer yer muhalefet edenleri de “vatan hainliği” ölçeğinde suçlayabilmesi nedeniyledir.

Aslında bu sağ iktidarların genel karakteridir: Sürekli “yerli ve milli” olduklarını dile getirirler. Ve ne kadar çok “yerli ve milli” olduklarını dile getirirlerse, uygulamalarını eleştirenlere de o kadar çok “vatan haini” derler!

Peki nedir bu “yerli ve milli” olmanın ölçüsü?

Son 40 yılın özetidir: Bir iktidar ne kadar çok milli kurum satıyorsa, o kadar çok “yerli ve milli” olduğunu iddia ediyor!

Özal, Demirel, Çiller, Erbakan, Erdoğan… Beşi de sağcı/muhafazakâr, beşi de “yerli ve milli” ama uygulamada alabildiğine özelleştirmeciydiler. Atatürk Cumhuriyetinin tüm birikimini, kamu kaynaklarını, milletin malını 40 yılda sata sata tükettiler!

Demirel ve Erbakan’ın özelleştirmeciliği

Sosyal medyada bu değerlendirmeme kimi itirazlar geldi. Demirel ve Erbakan’ın özelleştirmeci olmadığı savunuldu. Ancak doğru değil, Demirel ve Erbakan da özelleştirmeciydi.

Örneğin Demirel 1997’de hükümete özelleştirme yapması için, meclise de özelleştirmenin önündeki hukuki engelleri kaldırması için çağrı yapıyordu. Örneğin Demirel 1999’da yürütmenin başı olarak şöyle sesleniyordu hükümete: “Şimdiye kadar 6 milyar dolarlık özelleştirme yapıldı, o da masraflara gitti. Türkiye’nin elinde 100 milyar dolarlık tesis var. Türkiye eğer bu tesisleri özelleştirmezse bütçesini denkleştiremez. Devlete dayanarak ekonomiye artık hayır.”

Erbakancılar daha keskin tepki gösterdiler değerlendirmeme. İtiraz eden Saadet Partisi’nin kimi yöneticilerine de belirttiğim gibi, Erbakan’ın başbakanlığındaki hükümet kısa sürdüğü için “az özelleştirdi” denilebilir ama kesinlikle “Erbakan özelleştirmeci değildi” denilemez! İşte TURBAN Antalya ile SÜMER Erzurum fabrikası Erbakan’ın başbakanlığı sırasında özelleştirilmiştir.

Kaldı ki Erbakan, TBMM’de okuduğu hükümet programında açık şekilde özelleştirmeci olduğunu ortaya koymuştur: “Özelleştirme faaliyetlerine devam edeceğiz”, “Özelleştirme şeffaflık ve kararlılık içinde gerçekleştirilecektir”, “Özelleştirme kapsamına alınan ve özelleştirme portföyünde bulunan kuruluşların en kısa sürede özelleştirilmesi sağlanacaktır.”

Özelleştirme şampiyonu: Erdoğan

Diyeceksiniz ki Özal, Demirel, Çiller, Erbakan ve Erdoğan beşlisi, yani sağcılar özelleştirdi de, şu 40 yılda kısa süreli iktidar ya da iktidar ortağı olan solcular özelleştirmedi mi?

Haklısınız, onlar da özelleştirdiler: Tansu Çiller-Murat Karayalçın hükümeti 1, Mesut Yılmaz-Bülent Ecevit hükümeti 9, Bülent Ecevit-Mesut Yılmaz-Devlet Bahçeli hükümeti ise 21 özelleştirme yaptı.

Fakat bu alanda şampiyonluk Erdoğan’da! Erdoğan kendinden önceki tüm özelleştirmelerin toplamının on katı özelleştirme ve yabancılaştırma yaptı. 1986 yılında başlayan özelleştirmede, Erdoğan iktidarına kadar yaklaşık 8 milyar dolar tutarında özelleştirme yapıldı. Erdoğan döneminde yapılan özelleştirme tutarı ise yaklaşık 80 milyar dolardır!

Ve kamu kurumlarımızın çoğunun da bırakın ederini, birkaç yıllık kârı büyüklüğünde paralara satıldığını içimiz acıyarak anımsatalım!

Daha acısı da Türkiye’ye özelleştirme baskısı uygulayan ülkelerde “kamu payının ağırlığının” gerçekte yüksek olduğunun “yerli ve millilerce” halktan hep gizlenmiş olmasıydı!

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
30 Kasım 2020

ABD’nin yeni başkanı Joe Biden’ın kabinesini açıkladığı basın toplantısındaki sözleri, bir bakıma onun programı gibiydi.

Şu üç kısa cümleden oluşan açıklaması, hedefini ve stratejisini basitle özetliyor: “ABD Pasifik ve Atlantik’te küresel liderlik rolü üstlenecek. Gereksiz çatışmalarda rol almayacak. Asya-Pasifik bölgesinde ittifakları güçlendirecek” (25.11.2020).

Hedef Çin, strateji müttefiklerle cephe inşası

Biden’in bu üç cümlesi şu anlamlara geliyor:

1- ABD’nin “Atlantik ve Pasifik’te liderlik üstlenmesi” demek, pratikte AB ile ilişkileri restore etmek ve birlikte Çin’e karşı mücadeleye yönelmek demektir.

2- ABD’nin “gereksiz çatışmalarda rol almayacağını” belirtmek; Afganistan ve Irak’tan çekilmeyi sürdürmek demektir.

3- ABD’nin “Asya-Pasifik bölgesinde ittifakları güçlendireceğini” söylemek; Çin’e karşı mücadelede Japonya’yı kaybetmemek ama daha önemlisi Hindistan’ı kazanmak demektir.

‘Büyük strateji’de süreklilik

ABD başkanlık seçimi süresince ve “Trump mı, Biden mı” tartışmaları boyunca hep şuna dikkat çektik: ABD’nin “büyük stratejileri” başkandan başkana değişmez. Başkanlar bu “büyük stratejinin” alt stratejilerinde ama daha çok taktiklerde değişikliğe giderler.

Ve somut belirtmiştik: Trump’ın Çin’i “baş rakip” gören çizgisi, Obama döneminin de çizgisiydi. Trump’ın Afganistan ve Irak’tan parça parça çekilmesi, Obama döneminde başlamıştı.

Bu sürekliliği görmek şu bakımdan önemliydi: Amerikancı çevrelerde genel algı, “Trump’ın beceremediği ama Biden’ın gelip ABD’yi yeninden ‘dünyanın efendisi’ yapacağı” şeklinde…

Oysa konu Trump’un beceriksizliğiyle ilgili değil, ABD hegemonyasının zayıflamasıyla ilgili. O hegemonyayı zayıflatan en önemli neden de ABD’nin artık ticarette, üretimde, ekonomide, hatta teknolojinin bazı alanlarında geçilmiş olmasıdır.

Biden’ın elinde bu tabloyu değiştirecek sihirli bir değnek yok. Biden’ın Trump’tan farkı, ABD’nin Çin’i hedef alan “büyük stratejisini” uygulayabilmek için, geleneksel müttefikleriyle bozulan ilişkilerini tamir etmeye çalışması olacak.

ABD yerine kolektif yönetim

Bu da aslında ABD hegemonyasının zayıflamasıyla ilgili bir ihtiyaç. ABD’nin gücü zirvedeyken, müttefik aramaya ihtiyacı yoktu; Irak’ı işgal örneğinde olduğu gibi tek başına karar alıyor ve müttefiklerini o kararın arkasında sürüklüyordu. Ama artık o durum değişti.

İşte ABD’nin yeni Dışişleri Bakanı Antony Blinken’in ilk mesajı da bu gerçeğe işaret ediyordu: “Dünyanın tüm sorunlarını tek başımıza çözemeyiz. Diğer ülkelerle birlikte çalışmamız gerek, onların işbirliğine ihtiyacımız var” (25.11.2020).

Bu sözler; birincisi ABD’nin artık “dünyanın efendisi” olmadığının Washington tarafından kabulü anlamına gelmektedir, ikincisi ABD’nin bu gerçeğe göre hareket ederek müttefikleriyle işbirliği arayacağını göstermektedir ama üçüncüsü de önümüzdeki yıllarda dünya düzeni açısından “ABD yerine kolektif bir yönetim” döneminin başlayacağının işaretidir. Ki, “yeni bir dünya kuruluyor” derken, bunun adım adım gerçekleştiğini de bu köşede pek çok kez yazdık.

Türkiye’nin çıkarları ABD tehdidi altında

Biden yönetiminin geleneksel müttefiklerle ilişkileri restore etme hedefi, Türkiye’yi de yakından ilgilendiriyor. Nitekim Biden’ın kazandığı kesinleştikten sonra Erdoğan’ın yaptığı şu açıklama, ABD’yle işbirliğine yine açık olduklarının ilanıydı: “ABD ile uzun ve yakın müttefiklik ilişkilerimizi, bölgesel ve küresel tüm meselelerin çözümünde kullanma niyetindeyiz” (21.11.2020).

Kuşkusuz bu “yeniden işbirliği”, Biden ve Erdoğan’ın karşılıklı niyetleri ya da AKP’nin genetik kodlarındaki Amerikancılık üzerinden kotarılabilecek bir durum değil.

Zira Türk-Amerikan ilişkilerindeki sorunlar, aslında hükümetlerden hükümetlere olan sorunlar değil, temel sorunlardır. Türkiye’nin bölgesindeki ulusal çıkarlarıyla ABD’nin çıkarları çatışmaktadır. Ve Türkiye’nin ulusal çıkarlarına yönelik tehditler ABD’den gelmektedir.

Bu değişmeden, Türk-Amerikan ilişkileri düzelmez.

Ama elbette iktidarını sürdürebilme kaygısı, AKP’yi -çok sık yaptığı gibi- ulusal çıkarları bir kenara koymaya götürebilir ancak o halde bile “eski türden”, “BOP eşbaşkanlığı” gibi bir işbirliği sürdürebilmeleri mümkün değildir.

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
28 Kasım 2020

Erdoğan iktidar olmadan önce AB’yi Hristiyan Kulübü olarak görüyordu. Ancak Erdoğan iktidar olunca en sıkı AB’ci oldu: “8 yıl sonra AB üyesiyiz” diye müjde verdi, 29 Ekim’de Papa heykelinin altında AB anayasasına imza attı…

Bu “rüya” yıllarca sürdü. Erdoğan da AB de karşılıklı birbirlerinden alacaklarını almışlardı. Yavaş yavaş birbirlerinden ayrılmaya başladılar. Erdoğan 2016’da “AB’nin kapıkulu değiliz, Ey AB, sen yoluna ben yoluma” dedi.

Ancak Erdoğan beş gün önce yine “Kendimizi başka yerde değil Avrupa’da görüyor ve orada bir gelecek inşa etmek istiyoruz” dedi! Peki ne oldu da yeniden AB’yle flört etme ihtiyacı doğdu?

Papaz elbisesi!

Erdoğan’ın iktidar olmadan önce “Hıristiyan Kulübü” diye niteleyip karşı çıktığı AB’ye, iktidar olduktan sonra hem de Hristiyanların Papa’sının heykelinin altında imza atması, Erdoğan’ın “iktidar olmak için gerekirse papaz elbisesi giyerim” şeklindeki siyaset anlayışıyla tam uyumludur!

Yoksa Erdoğan gerçekte AB’ci değildir…

Ama Erdoğan iktidar olabilmek için, dahası iktidarda kalabilmek için AB’ye sarılması gerektiğini gördü ve gerçekten de 10 yıldan fazla süre boyuna en hızlı AB’ci oldu.

Çünkü Erdoğan, AB desteğiyle, AB uyum yasalarıyla adım adım kurumları ele geçirebileceğini, dahası Türk ordusunu da AB sayesinde “dizginleyebileceğini” gördü.

Aynı “yararcılık” ilkesi AB için de geçerliydi. Brüksel de Türkiye’yi ekonomisinden hukukuna kadar istediği kıvamda biçimlendirebilmesinin Erdoğan’la mümkün olduğunu gördü.

Böylece Erdoğan ile AB, “yalan rüzgârı” altında işbirliği yaptılar yıllarca…

AB’nin kazançları

Peki AB neden üye yapmayacağı bir Türkiye’yi “aday üyelik” kapsamına alarak oyalıyordu?

Yukarıda belirttiğimiz gibi ekonomisinden hukukuna kadar Türkiye’yi istediği gibi biçimlendirmek için mi? Evet, bu nedenlerden biriydi.

Ancak, bir diğer neden de Kıbrıs sorunu ve sonraki yıllarda önem kazanacak Doğu Akdeniz’di. AKP AB’yi “kullanırken”, AB AKP’yi daha çok kullanmış ve iktidarın AB’ciliği üzerinden Güney Kıbrıs’ın AB üyeliğinin önünü açmış, dahası Rumların Doğu Akdeniz’de komşularıyla deniz sınırı yetkilendirme anlaşması yapmasını sağlamıştı.

Fakat asıl önemlisi, AB’nin “aday üyelik” yalanıyla Türkiye’yi AB kapısına bağlamak istemesiydi: Türkiye AB kapısında tutulacak, ne içeriye girebilecek ama daha önemlisi, ne de kapıdan ayrılabilecekti! Açalım:

28 Şubat’ın mirası

Türkiye’nin Rusya ve İran’la oluşturduğu Astana Platformu, AKP’nin çok istediği bir işbirliği modeli değil. ABD ve AB’yle gerilen ilişkiler sonrasında bir de Rusya’nın Suriye’de sahaya inmesi ve uçak düşürme olayından sonra “normalleşmemek”, iktidar için oldukça pahalı bir fatura olacaktı. “Taktik esnekliğe” sahip Erdoğan, o fatura nedeniyle bir parça dümen kırdı.

Oysa uyguladıkları bu çizgi, çok karşı oldukları 28 Şubat’ın eseriydi: Avrasyacı generaller, Türkiye’nin Rusya ve İran’la işbirliğini savunuyorlardı.

İşte AB 1999’da Türkiye’ye aday üyelik kapısını, Ankara Moskova ve Tahran’a yönelmesin diye araladı. AKP iktidar olunca da 2004’te “üyelik görüşmelerini” başlattı.

Yani Türkiye zaten AB kapısından içeri giremeyecekti de, kapıdan dönüp bölge ülkeleriyle işbirliği yapmasın diye kapıda tutulacaktı.

Yaptırım endişesi

Peki, Erdoğan şimdi neden birden bire “Kendimizi Avrupa’da görüyoruz” deme ihtiyacı duydu? Çünkü 10-11 Aralık’taki AB Zirvesi’nden yaptırım çıkma ihtimali var. Ve Erdoğan o yaptırım ile zaten kötü olan ekonominin büyük hasar alacağını, bunun da iktidarına mal olabileceğini hesaplıyor. O nedenle “yerimiz Avrupa” mesajı veriyor, o nedenle sözcüsü İbrahim Kalın’ı bazı özel temaslar için Brüksel’e gönderiyor.

Kısacası ortada stratejik bir işbirliği hedefi ya da ilkesel bir konumlanma durumu yok. Ne var?

İktidar olabilmek için papaz elbisesi giyenler, iktidarda kalabilmek için Hıristiyan Kulübü’ne üyelik masal kitabının sayfalarını yeniden açtı!

Neyse ki bu kez masal kısa sürecek…

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
26 Kasım 2020

ABD’nin ve dünyadaki tüm Amerikancıların Joe Biden’dan iki beklentisi var:

1. ABD’yi yeniden “dünyanın efendisi” yapması.

2. ABD’nin geleneksel müttefikleriyle (özellikle AB) ilişkilerini restore etmesi.

Peki bu iki beklentinin de gerçekleşmesi olası mı?

Amerikan hegemonyasının sonu

Biden’in ABD’yi yeniden “dünyanın efendisi” yapması olası değil. Olası olsaydı, Trump da yapardı zaten.

ABD’nin durumu Trump’ın kötü yönetiminden değil; üretimde, ticarette ve ekonomik büyüklükte geçilmesinden, bilim ve teknolojide yakalanmasından kaynaklanıyor.

Amerikan Hegemonyasının Sonu adlı kitabımda ayrıntılı incelemiştim. Veriler ortada: ABD Trump’tan çok önce gerilemeye başlamıştı zaten. ABD hegemonyasının inişe geçtiğini, Amerikan rüyasının bittiğini, tek kutuplu dünyanın sona erdiğini, yeni bir dünyanın kurulduğunu, ABD hegemonyası zayıfladıkça geleneksel müttefiklerinin daha bağımsız hareket etmeye başladığını, kitapta somut verilerle ortaya koymuştum.

Anımsıyorum: Kitap ilk yayımlandığında, Türkiye’deki pek çok Amerikancı hayal gördüğümü, ABD’nin hâlâ dünyayı yönettiğini, tüm tezlerimin yakında çöp olacağını dile getirmişlerdi.

Oysa kitabın yayımlanmasından bu yana geçen süre içinde, tersine ABD hegemonyası daha da zayıfladı. Artık ABD döneminin kapandığı, Amerikan rüyasının bittiği, ABD hegemonyasının geride kaldığı, uygarlığın lokomotifinin batıdan doğuya geçtiği değerlendirmesi daha sık yapılır olmaya başladı.

Sonuç olarak, başta sorduğumuz ilk sorunun yanıtı ABD ve Amerikancılar adına olumsuzdur: ABD’nin yeniden “dünyanın efendisi” olması olası değil!

Yeni transatlantik ilişki

Peki, Biden’ın ABD’nin geleneksel müttefikleriyle (özellikle AB) ilişkileri restore etmesi olası mı?

Evet, bu hâlâ olası ancak restore edilebilecek ilişkinin eskisi türünden bir ilişki olamayacağını belirtelim. Yani artık Soğuk Savaş yıllarında olduğu gibi ya da ABD’nin Yugoslavya’yı parçaladığı, Irak’ı işgal ettiği yıllardaki gibi bir ilişki olası değil.

ABD hegemonyasının gerilemesine bağlı olarak zayıflayan ilişkilerin, bir restorasyonla eski haline dönmesi olası değil ama daha eşitler arası bir işbirliği olası elbette…

Nitekim AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell’in Project Syndicate’te yayımlanan makalesi, artık eskisi gibi bir işbirliği modelinin olamayacağını birinci ağızdan ifade etmiş oluyor.

Borrell özetle, “ortaya çıkan yeni koşullar nedeniyle AB’nin kendi kaderini kendi ellerine alması gerektiğini” söylüyor ve “bunun gerçekleşebilmesi için de AB’nin ‘stratejik özerklik’ geliştirmek zorunda olduğunu” belirtiyor.

AB yetkilisi, “stratejik özerklik” kavramını ise şöyle açıklıyor: “Bir yandan ittifakları güçlendirip çok taraflılık ve açıklığa bağlı kalırken, kendi adına düşünme ve kendi değerlerine ve çıkarlarına göre hareket etme yeteneği.”

Borrell, gazetecilerin “Biden döneminde ABD-AB ilişkilerinin nasıl olacağı” sorusuna verdiği yanıtla da makalesindeki görüşlerini tamamlıyor: “İki tarafın da NATO üyesi, Batı ailesinin parçası olduğunu söylemek yetmez. Aile olmaktan çok ortak olmak istiyoruz. Aile içinde her zaman biri liderlik eder, diğerleri takip eder. Biz her iki tarafın da görevlerinin ve sorumluluklarının belirli olduğu bir ortaklık istiyoruz. Yeni transatlantik ilişkisi eşitlik temelinde kurulmalı.”

Yeni kaptan gereksinimi

Türkiye’deki Amerikancıların da Biden’dan beklentileri var: Türkiye’nin Rusya ve İran’la işbirliğini kesmesi, AKP hükümetini BOP eşbaşkanlığı boyutunda olmasa bile bir ölçüde Washington’a çıpalaması vs.

İktidarının kimi yeni yaklaşımları, ekonomi ve hukuk konularında verdiği yeni mesajlar, Amerikancıları umutlandırmış görünüyor.

Tamam, Erdoğan, iktidarını sürdürebilme yolunda ne derece “taktik esnekliğe” sahip olduğunu geride kalan yıllar içinde pek çok kez gösterdi. Ancak genetik kodlarındaki Amerikancılığa rağmen, AKP’nin bile ABD’yle eski tür bir ilişkiye dönme olasılığı yok.

Çünkü yeni bir dünya kuruluyor ve Asyacı, bölgeci, Çin ve Rusya’yla ortaklığı esas almayan bir hükümetin artık Türkiye’yi yönetebilme şansı yok.

Türkiye’nin yeni sorunu, bu rotayı izleyecek iyi bir kaptanı dümene geçirebilmesidir.

Mehmet Ali Güller
Cumhuriyet Gazetesi
21 Kasım 2020